Tuesday, March 26, 2013

The Vampire of Sacramento – Richard Chase


Richard Trenton Chase hi America rama mi nunna lak ching (serial killer) a ni a. A mi thahte thisen a in thin avangin “The Vampire of Sacramento” tiin a hming lem an phuahsak nghe nghe a ni.

Anthony Richard Trenton Chase Tuma hi May 23, 1950 khan Santa Clara County, California, US-ah a lo piang a. An chhungkua a bilha a thawh loh avangin a nun chuan humsual a dai a, sualna kawng hrang hrang zawhin zu leh drug addict a ni a, mite thisen a in thinin an thisenin a inbual bawk thin. A mi thahte ruang a pawl thinin a thente phei chu an thluak leh kawchhung te a helin a ei bawk thin. Mi 6 thisena a inbual hnu leh an kawchhung a ei hnu chuan 1979-ah man a ni a, December 26, 1980 khan Jail chhungah damdawi overdose avangin a khawvel chu a chhuahsan ta a ni.

A naupan lai: Sualna hrang hrang hi a bul chu nu dik loh a ni tlangpui thin. Chase-a pawh hi a naupan laiin a nuin anhla chhe tak takin a an khum thin a, kam chhe tleuhna’n tak a hmang thin. Chumi avang chuan a nun a tladah a, sualna kawng hrang hrang a lo zawh tan ta a ni. Kum 10 mi lek a nihin a thil tihsual avangin man a lo ni tawh nghe nghe a ni. A lo tleirawl chhuah meuh chuan ruihtheih thil nasa takin a khawih a, zu leh drug ngawl vei a ni hman der tawh. A chhan awm lovin a thinrim vak vak thin a, chu chuan rilru lamah harsatna a siam a, chuvang chuan Erectile Dysfunction (sazu nung thei lo) natna a vei ta a ni.

A tunhma nun: Chase-a hian rilru lam natna a vei nasa hle a, a lo puitlin chhohin Hypochondria (dam lo nasa tak nia inngaihna leh hlauhthawnna) natna a vei a. A lungphu te hi phu lo ang tein a hria a, a chang chuan a thisen zam te hi bo vek ang tein a hre bawk thin. Serthlum te hi a lu chungah a dah a, serthluma vitamin C awm chu a thluakah zawi zawia lutin a ring tlat a ni. A lu ruh te hi inphel phawk a, che kual vel niin a hria a, chumi che kual vel hmuh theih inbeiseiin a sam te hi ziat kawlh vek thin.

A nuin tura hrai hlum a tum nia a inhriat tlat avangin an in a chhuahsan a, a thiante nen in an luahho ta a. Zu leh drug a ruih thin avangin a roommate-in a complaint a; tin, a thiante hmaah saruakin awm fo bawk thin. A roommate chuan chhuak mai turin a ngen a, mahse a chhuah duh loh avangin a roommate chu a chhuak ta zawk a. Tum khat chu amah chauha room-a a awm laiin ransa/ramsa chi hrang hrang man khawmin a that a, an kawchhung zawng zawng te pawh a phawrh chhuah vek hnuah a helin a ei ta a, a then te chu Coca-cola nen pawlin a tui te a in bawk. Hetia a tih hian a natna vei (Erectile Dysfunction) chu dam a, a sazu chu nung leh turin a ring tlat a ni.

A nun kal zel: Kum 1975 khan sazupui thisen-a a inchiu avangin damdawiinah hruai a ni a, chumi hnuah rilru lam damdawiinah dah a ni leh a. Damdawiin hnathawktute hnenah chuan sazupui a thah thu leh a thisen a in thu te chu ngaihnawm takin a hrilh vel a. Tum khat chu a hmui velah thisen kai an hmu a, thisen chu sava thisen a ni tih an hriat chhuah hnu chuan sava thisen pawh a lo in thin tih an hmu chhuak leh a. Sava a thah te chu tukverh atangin a paih chhuak mai thin a, a hnuah an hmu chhuak leh vek a ni. Staff-ho chuan ‘Dracula’ tiin an ko hial a ni.

Thisena a tuihalna avang chuan remchang a zawng reng a, ran damdawiina ui damlo an rawn hruai te chu a ruka thatin an thisen a lo dawt thin a. Chawlhkar a liam meuh chuan ran tam tak a lo that hman a, a hnuah an hrechhuak leh ta a, chumi hnu chuan ran damlo reng reng an rawn hruai pawhin uluk takin an veng tawh thin. Hun eng emaw chhung an enkawl hnu chuan khawtlang tana hlauhawm tawh loh niin an ngai a, 1976 khan a nu phalnain damdawiin atang chuan an chhuahtir ta a ni. A nu chuan a dam tha tawh nia ngaiin a inah a awm tir leh a. Nimahsela, 1977 kum laihawl vel khan Pyramid Lake (Nevada) hmunah thisen kai hnuangin hmuh a ni a, a truck khalh laiah chuan bucket tam takin thisen a phur nghe nghe a, a ran thah te chu bawng, beram, kel leh heti ang lam chi hlir a ni.

Tualthahna: December 29, 1977 khan Chase-a chuan lirtheia tlan chungin Ambrose Griffin, kum 51 mi a kap hlum a. Kar hnih hnu lawkah nu pakhat inah luh ruk a tum a, mahse kawngka inkalh avangin a kal sawn leh mai a, a hnu lawkah a kal nawn leh a, chumi hnu chuan a lut ru fo ta mai a, an bungrua leh thawmhnawte pawh tlem tlemin a ru chhuak zeuh zeuh thin. Chimawm taka che thinin an khumah te chuan a zung a, a chang phei chuan a inthiar bawk thin.

January ni 23, 1978-ah Teresa Wallin-i, thla thum mi nau pai mek chu a kap hlum a, chumi hnu chuan a pawl zui a. A pawl zawh hnuin Wallin-i thisen chuan a inbual leh a. Wallin-i a thah atanga ni 2 hnu lekah a thenawmte atangin ui pahnih a lei a, an thisen chu a in leh ta a ni.

January ni 27 kawl a lo en chuan kum 38 mi Evelyn Miroth-i inah a lut leh a, Evelyn-i thian Danny Meredith chu a kap hlum phawt a, chumi hnuah Miroth-i leh a fate pahnih Jason (6) leh David (2.2 mth) chu a kap hlum leh a. A hmaa a tih thin dan angin Miroth-i ruang chu dimdawina nei miah lovin a pawl leh a. Miroth-i car-ah lutin David-a ruang chu a phur a, a tlan nghal vang vang a. Chutia David-a ruang phura a tlan chhuak lai chu hmeichhe naupang kum 6 mi lek, Jason-a thian kawm thin chuan a lo hmu a, police-ah a report ta a ni.

Chase-a chu in a thlen hnu chuan David-a thisen chu tui ti takin a in a, a kawchhung thenkhat la chhuakin a helin a ei a, a thluak te pawh a ei zo vek a, chumi hnu chuan Biak in bulah David-a ruang chu a paih leh ta mai a ni.

Hun tawp lam: Kum 1979 a lo thlen chuan case 6 laiah tualthah thubuai a awrh a, thutlukna siam a nih hmain amah tantute chuan rilru buai a ni tiin chhanchhuah an tum viau a. May ni 8-ah chuan a thiamthu leh amah chhan tumna lam thu chu hnawl a ni ta a, thi turin a chung thu chu rel a ni ta a.

Robert Ressler-an a interview-naah heti ang hian a sawi a, a tualthah chhan ber chu Nazi-ho leh UFO-hoin thah an tum vang leh, chumi laka a himnana ti niin a insawi a. Ama thiam loh pawh ni bik lovin a nun khaw chhuahnana ti mai a nih thu a sawi (eng ti zawnga nun chhannana ti nge a nih erawh hriat mai a ni lo). Jail thuneitute pawh chu Nazi lam tang an nih ringin, tura an hrai hlum mai a hlau a, ei tur an pek te pawh chu ei ngam lovin a lo ak tha thin a ni.

December 26, 1980-ah Jail vengtuin Chase-a chu a khumah muin a hmu a, a thawk a tawp tawh tih a hre thei nghal a. An enchian hnu chuan doctor-in damdawi a chawh, a thuhruk chu a ruala eiin overdose-in a thi a lo ni. Ama duhthlanna ngeia ei a ni nge a rilru buaiin heti ang thil hi a ti ta mai tih erawh hriat a ni lo.

Gilles de Rais – The Original Bluebeard

(Marshal & Monster)

Kum 1440 hmel a lo lang a, Britain chuan ni chhuak eng mawi tak hmuin, nundan chu a pangngai takin a kal a. Zirlaiten an zirlai an chhunzawm a, office te pawh an hawng tan leh tawh a. Nunphung chuan danglamna hmel reng a pu lo. Hmun tam takah lawmna nui ri hriat tur a awm a, lungngaihna leh inhauna ri hriat tur avang a, hmun pakhatah chauh tih lohah chuan, chu hmun chu Britain veng pakhata Biak in 'St-Etienne-de-Mermorte' an tih chhungah ngei chuan a ni. Chu mi hmunah chuan nasa taka inhnialna a thleng a, chu mite chu tu dang ni lovin Geoffrey de Ferron, Duke of Brittany treasurer unaupa, puithiam Jean de Ferron-a leh khawvelin naupang pawngsual leh that thin, mi kidnapped hrat tak tia an la hriat lar em em tur Gilles de Rais-a ngei te chu an ni. Puithiam Jean de Ferron-a Lalpa zanriah buatsaih zo chiah chu Gilles-a leh a thuihhruaite chuan pawnah hnukchhuakin an sawisa a, nasa taka nghaisak a nih hnu chuan tual charah thi chhawnga kalsan a ni ta a.

Gilles de Rais-a chuan sum lamah harsatna a neih avangin a in ropui tak chu Geoffrey de Ferron, Duke of Brittany treasurer hnenah a hralh a. Nimahsela, rei lote hnuah neih let leh a duh si a. Geoffrey-a chuan chu in chu luah pawh a la luah hman lova, a chahbi chu a unaupa puithiam Jeas de Ferron-a hnenah a lo kawltir rih a. Chutia misual hmingthangin a in neih let leh a duh avang chuan chahbi kawltu puithiam chu zah lo takin an sawisa ta mai a ni. Chu sualna rapthlak tak chu miten an lo hria a, Nantes Bishop chuan 15 May, 1440-ah tarchhuakin case a siam a, chumi hnu chuan Gilles de Rais-a leh a bodyguard pahnih Poitou-a leh Henriet-a te chu September ni 15, 1440-ah an man ta a. An inpuanna atangin mi thah, pawngsual leh sakhaw kal sualah thiam loh chantir niin Nantes, France-ah October ni 26, 1440 khan khaihlum an lo ni ta a ni.

Original Bluebeard an tihna chhan bulpui ber chu 1697 kuma Charles Perrault-a thawnthu ‘Bluebeard’ tih atanga lak a ni a. Mi hausa, zahawm leh nihna sang tak nei (nobleman), mahse mahni nupuite rawng taka thah ching chanchin inziahna a ni a, he thawnthu hi Gilles de Rais-a sawina’n an hmang thin a, ‘Original Bluebeard’ an tih phah hial a ni.

A tunhma nun: November ni 10, 1404-ah Guy de Montmorency-Laval-a leh Marie de Craon-i te inkara fanau malsawmna ni turin Machecoul-ah a lo piang a. Naupang fing tak leh lehkha thiam thei tak a ni a, Latin tawng phei chu a pianpui tawng tluk hialin a thiam a ni. Zirna lamah sipai lam, finna lam leh sakhaw inkaihhruaina lamte nasa takin a zir thin. Kum 1415-a a nu leh pain an thihsan hnu chuan a nau Rene de La Zuse-a nen a pi Jean de Craon-in a enkawl seilian a. Jean de Craon-i chuan Gilles-a (Gilles de Rais) kum 14 mi tan kum 4 mi lek Jeanne Paynel-i, Normandy-a mi hausa tak fanu chu nupuiah neihtir a tum a, mahse an pamtul a. Chumi hnuah Beatrice de Rohan-i, Britanny Duke vahnu chu neihtir a tum leh a, chu pawh chu an thulh leh ta a. A vawi thumna atan Catherine de Thouars-i, La Vendee leh Poitou fanu chu a neihtir ta nge nge a ni.

Officer but no Gentlemen: Kum 1427-1435 chhung khan Britain Royal Army-ah commander hna a thawk a. Kum 1429-ah Joan of Arc-in England leh Burgundian leh an thawhpuite a beih lai khan a thachhang dawltu ber a ni a, nasa taka ral beituah a tang a ni. He inbeihnaah hian a chet that em avangin ngaihsan a hlawh a, ram hruaitute duhsak a hlawh a, Lords 4 an thlan chhuah zingah tel vein, July 17, 1429-a Charles VII France ram lal ni tura an nemngheh niah khan 'Marshal of France' nihna title pek a ni nghe nghe.

Kum 1435-ah Gilles-a chu sipai atanga bangin a sum leh pai chenin intihhlimna lamah nasa takin a tlan a. A sum leh pai a khawhral zo va, a thil neih a hralh zo va, a nupui leh a in pahnih Anjou leh Champtoce-sur-Loire-a mi chiah a hralh lo a ni. A nun beidawng lutuk chuan pawisak pawh a nei tawh lova, a lo hausak leh theihna’na pui theitu nia a hriat apiang chu a pan ruak ruak mai thin. Hetia rethei taka a awm lai hian Francesco Prelati-a a tawng ta hlauh mai a, ani chuan Gilles-a chu a puih theih thu leh a lo hausak leh theihna’n dawi lampang zir turin thu a rawn a, ramhuai hnena inthawina’n naupang hlan turin a beng bulah se se thu di a hlan ta a. Chu thurawn tha lo tak avang chuan tun thleng pawha naupang thattu tia hriat lar Gilles-a chuan nun kawng tha lo tak a lo zawh phah ta a ni.

Tualthahna: Sawi tak ang khan retheihnain a tlak buak a, tunhmaa hausa ve tak leh mite zah kai ve tak chuan a thil neih zawng zawng a hralh zo tawh a. A lo hausaka sum leh pai a lo ngah leh theihna’n ramhuai 'Barron' an tih mai hnenah nasa takin a tawngtai thin a, malsawmna pe a, tihausa leh turin a theih tawpin a bei thin. Vawi thum lai Barron hnenah tawngtaia, nasa taka a beih hnu pawh chuan chhanna reng a la tawng si lo. Barron chu a lungawi lo ang a, naupang thisen ngei a ngiat a ni ang tih rindan nghet tak a neih phah taa, chuti ang chuan a che chho ta a ni.

Gilles de Rais-a chuan a inpuannaah hetiang hian a sawi a. Kum 1432-1433 inkar atang khan naupang rukbo hna a thawk tan a, an thisenin a inthawi thin. Naupang a thah hmasak ber chu Champtoce-sur-Loire hmunah a ni a, nimahsela, a beisei angin eng malsawmna mah a tawng chuang lo. Chumi hnuah chuan Machecoul hmunah insawnin a nundan a bawraw tulh tulh a, ramhuai hnena inthawi ngawt pawh duh tawk tawh lovin naupang te chu a pawngsuala, duh tawk a ngah hnuah a that ta thin a ni. Kum 1437 khan Machecoul hmunah hian Gilles-a thah naupang ruang 40 lai hmuhchhuah a ni nghe nghe.

Naupang thah thubuai an siamsak hmasak ber chu mipa naupang kum 12 mi Jeudon-a thah chungchangah a ni. Jeudon-a hi sahmula sumdawn zir tan mek a ni a, Gilles-a cousins leh thawhpui Gilles de Sille-a leh Roger de Briqueville-a te chuan naupang chu Machecoul-a Gilles-a hnena thuchah keng turin an thlem tlu ta a. Gilles-a hnen a lo thlen chuan tlai lam zanriah kil hun a ni tawh a. Gilles-a chuan eitur tuihnai tak a lo buatsaihsak a, in tur tuihnai chi tinreng a lo pe bawk a. Chumi hnuah chuan inchung lam, Gilles-a leh a thurualpui lawk zual deuh deuhte awmna thin room-ah chuan naupang chu a hruai chho a. Naupang chu hruiin a khai kang a, a tah rik lohna’n a hmui chu a tawn tlat bawk a, chuti chuan a tisa chakna chu naupang dul leh malpuiahte chuan a titla ta thin a ni. Chumi hnuah chuan naupang chu a la thla leh a, tawng thlamuanin a thlem a, infiampui a duh mai mai niin a sawi thin. Chumi hnuah chuan Gilles-a emaw, a cousin Gilles de Sille-a emaw, Poitou-a emaw, a chhiahhlawh Henriet-a ten an that ta thin a ni. Naupang an thahdan tlangpui chu an lu tanchhumin emaw, an hrawka zaiin emaw, an ringruh vaw tliakin emaw, an chan sawm thin. Ngunhnam tahtawna hriam, tawi te, chhah tha tak ‘braquemard’ an tih chu naupang thahna’n an hmang thin. Gilles-a hian a nihna takah chuan a tisa chakna puitlin turin serh hi a hmusit em em a, a hmang ngai miah lo zuk nia!

Gilles-a hian a naupang sawisak thi tawh hnute hi fawpin, kut leh ke duhawm tak tak neite chu a duhin a lawm bik em em a, rawng taka tan chhumsakin nuam a ti thei em em a ni. Naupang thi mai tur chungah chuan thuin an thih sualte chu hmuhnawm thlirin a thlir thin a, a nuih vak vak mai thin a ni.

Naupang taksa chu Gilles-a room-a meichhemnaah an hal ral thin a. An thawmhnaw te chu miin a rim an hriat lohna’n tlem te tein meiah an rawh bawk thin. An vab chu tuichhe luan kawr, dil, khuarkhurum emaw, thuhrukna remchang lai apiangah an paih mai thin a ni.

Thiam loh chantirna: Jean de Ferron-a thubuai avangin September ni 15, 1440-ah Gilles de Rais-a leh a thuihhruai Poitou-a leh Henriet-a te chu man an ni a, an inpuanna atangin mi thah, pawngsual leh sakhaw kal sualah thiam loh chantir an ni. Naupang an thah te hi an hal ral zel avangin a zat chiah hriat theih a ni lo va. 80-200 vel bawr niin an ngai a; thenkhat phei chuan 600 vel lai niin an ring bawk. A tlangpuiin naupang an thahte hi hmeichhia leh mipa kum 6-18 inkar an ni.

October ni 23 1440-ah chuan Poitou-a leh Henriat-a inpuanna chu Court-in a ngaithla a, thi turin an chungthu a rel ta a, Gilles-a chu October ni 25-ah thi turin a chungthu an rel leh a ni. Gilles-a’n Notre-Dame des Carmes, Nantes hmuna phum a dilna chu phalsak a ni bawk. October ni 26, nilaini zing lam dar 9 a lo nih chuan mipuite chu an phawklekin tualah chuan an inhawr khawm luih luih a, chu chu eng dang vang ni lovin Gilles-a leh a thiante pahnih chu an thihna hmun tur Ile de Biesse, Nantes an panpui mek vang a ni. Dar 11 a inkhawn rik meuh chuan Gilles-a nghawng leh hruihrual chu mar taka inkhaiin, a hnuaiah chuan mei alh nasa taka tuah a ni bawk a. Nimahsela, a ruang chu phum tura a dil anga phalsak a nih avangin meiin a kan ral hmain lakchhuah a ni leh ta a ni. Chuti ang chiah chuan a thuihhruaite pahnih Poitou-a leh Henriet-a te pawh chu tih ve niin, anni erawh chu mei alh chuan a duh tawk a ngah hma chu laksawn an ni ve lo va, chu mei alh nasa tak chuan an taksa chu a kang ral ta a ni. Hei hi Marshal ropui leh hausa, naupang pawngsuala that thintu Gilles de Rais-a khawvel tawp dan chu a ni.

Thursday, February 14, 2013

Pherh Fesawn



Tûn hma chuan Lusei mipain ‘Hnawkhal’ (Vaiza pil aṭanga siam) an inbel a, hmeichhia-in ‘Siapsuap’ (Vaiza pil aṭanga siam bawk) an inbel ṭhin. A hnu deuhah hmeichhia leh mipa-in ‘Puanmâwl’ thuam an inbel a; hun a lo kal zêl a, kan thawmhnaw inbel pawh a changkang zêl a, tûn hi kan lo thleng ta a ni.

Changkânna khawvêlah hmasâwnna pawh a thlawhin a thlâwk fua fua tawh a. Thil ‘dangdai’ kan ngaisangin, mite tih loh ang deuha ‘danglam’ kan châk ṭhin. Fesawn chungchâng thu-ah chuan mipa aiin hmeichhia hi an sângin fesawn stail hrang hrang pawh an ngah hle. Lu chhîp aṭanga ke lêr thlengin fesawn stail thar hi ni tin a chhuak ti ila ka duhâm lutuk lo vang chu maw. Mipate erawh a chângin kekawr bawp a arh a, a chang leh a zuih a; danglam nasa lutuk a awm ngai mang lo. Kamis thâwl hek hawk, a bân thleh; jacket kâwnga hrên tih vêl kha tûnhma fesawn a ni mai a. Tûnah chuan heti hi kan ni leh a.

Fesawn hian hma a sâwn zêl a, dangdai leh maksak pawh tam tak hmuh tûr a awm ta. Tûnah chuan uchuak lutuk a nih ngawt loh chuan ‘mak’ pawh kan ti tawh lêm lo. Hmeichhia-in mipa thuam inbel an duh a, mipa-in hmeichhe thuam inbel an duh bawk si; fesawn lam tuimi leh siamtuten ‘uni sex style’ te an siam chhuah phah a. Mipa leh hmeichhia hian danglamna kan nei tlêm ta hle. Tûnlai mipa fesawn chhuak thar pakhat chu ‘Pherh Fesawn’ tia a hming ka phuah ve hi a ni. TV sirial kan en aṭangin a ni emaw, mipate hmeichhe bula an tâl tam avang emawa lo awm pawh a ni thei a, chu lo pawh chu tam tak a awm thei ang. Tûnlai fesawn chhuak thar pakhat chu a ni ve hrim hrim. Mahse, he pherh fesawn hi chuan tûnhma fesawn inthlâk ang mai ni lovin nunphung a khawih buai pha tlat.

Kan pawm emaw pawm lo emaw pherh fesawn hian Mizoram a rûn mêk a. Mipa, a bîkin râwltharte hian he fesawn hi nalh an ti a, an awt a; heti anga inchei hi nuam an ti a, nunpui hi an châk tlat a ni. Chu chuan mahni inhriatna dik lo a hring a, midang an hmuh dân a dang a, mawi lo takin an kawnfi êm êm tawh mai a ni.

Pherh fesawn ṭhat lohna te: Pherh fesawn hian ṭhatna lai a nei em tiin mithiam te inhnial ta se, awpawzisawn bench lam an che ṭha ngawtin ka ring asin.
  1. Dress leh chêtzia chu thuhran ni se, neih inang inkawpna sual (sodomy) a hring thei.
  2. Mipa mawng kak (anal fissure) leh mawng pâr (viral wart) natna vei tam tak an awm phah. (He thu hi a dik a ni tih fiahna pawh ka nei, a chhan chu kei pawh damdawi in-a thawk ve tho ka nih avangin.)
  3. Nunphung (laif stail) a tibuai. Mipa-in hmeichhe duh zâwng leh tui zâwng ang a tuipui a, hmeichhia ang maia a nun tlat chuan chhûngkaw nunphung a tihbuai mai bâkah sikul leh khawtlâng thlengin a nghawng a, kohhran pawhin eng emaw chenah a tuar pha ve bawk
  4. An hautak. Mipa hi chu thawmhnaw lamah hmeichhia ai chuan kan awlsamin kan hautak lo zâwk a. Mahse, mipa-in hmeichhe neih ang neih a, an thuam ang inbel ve vek a tum chuan thil hautak tak a ni. Pherh-ho phei chu an khirh lehzual!
  5. An chhawr tlâk loh. Pherh-ho rêng rêng hi mipa ni ve si, chhawr tlâk hauh loh an ni duh châwk. An tuina zâwng taka an kal fuh erawh chuan an chhawr tlâk ve tho a. Mahse, ṭhenkhat hi chu nalh ringawt vei mi, hna hriam thawk tûra chhawr tlâk hauh loh an ni châwk.
A chunga kan târlan bâkah khian thil tam tak he ‘Pherh Fesawn’ nghawng ṭha lo hi a awm a. Sawi vek sên pawh a ni lo. Kan ram min rûn dân êm êm hi a râpthlâk a. Eng tin nge kan tihreh ang a; he’ng thil ṭha lo lak aṭangin hian eng tin nge kan unaute, kan ṭhiante leh kan thawhpuite kan chhanchhuah ang tih mawlh mai hian ka rilru a luah a ni.

Friday, February 8, 2013

Kahpup Chaw

Thuhmahruai
Kan tûnlai Mizoram boruak thlîr hian ‘a mak’ tih loh rual a ni lo. Thihna maksak tak tak leh natna maksak tak takin min tlâkbuak mêk chu a ni si a. Hêng ‘tûnlai hri’ maksak tak tak hian ‘chhan leh vang’ a nei ngei ang tih chu rinhlelh rual a ni lo. ‘Over Dose’ tih thâwm te pawh kan hre châmchi a; mahse, eng vangin nge OD hi tleirawl zîngah an awm reng si? Mu hlum leh inâwkhlum tih thâwm te hian ni tin deuh thaw kan hriatna beng a fah a; lirthei leh in hâl thâwm te pawh chanchin thar tichanchin thartu a ni ta zêl mai si.
 
Hêng buaina leh manganna te hian ‘bul thûm’ a nei ngei ang tih hai rual a ni lo. Nu leh pate’n kan fate thiltih ṭha lo tak tak te hi hre reng mah ila, kan dang zo tawh si lo. A tâwpah mangang chal dawma kun ngawih ngawihin “Lalpa, Lalpa...” kan ti a, chhânna erawh “I tuh rah i seng a nih kha” min tih hi ka ring \hin asin. A bilhah kan tho fu tawh lo va, engkim mai hi a inkahpup chaw chho zut ta mai a nih hi.
 
Mizoramah hnam dang mistiri sîng chuang an awm tawh a; mahse, an zîngah mu hlum leh OD tih te hi zuk awm ve miah lo va! Tin, chakma zîngah mu hlum te hi an awm ve miah lo an tih chu! Eng vangin nge a ram mi ‘Mizote’ hian heti ang êm êma kan tawrh bîk le? Zawhna chhân tûr a va tam tak êm!
 
Rilru tuihâlna
Nu leh pa tam takin kan fate hrisêlna kan ngai pawimawhin ei leh in tûr ṭha ber ber kan pe a. An hrisêlna a ṭha-in naupang thau tak tak pawh kan vulh tâk duah hi! Zirna kan ngai pawimawh a, foreign thleng thlengin kan thawn a, a thiam thu-ah zawng an thiam ngei e. Mahse, an rilru tuihâlna erawh kan ngaihthah hlauh thung si. An tuihâlna kan phuhrûk zawh loh avangin pâwn lamah hlimna an zawng a, ruihtheihthil leh hmeichhiat-mipatna lamah nasa takin an tlân phah ta a ni. Ṭhalaite hian rilru ruak hnawh khattu an mamawh hle. Zîng thawh hma kan zirtîr tûr a ni a, lehkha zir hun kan siamsak tûr a ni a, hna thawh tûr kan pe-in keimahni ngeiin kan thawhpui \hin tûr a ni.
 
Ṭhenawmte invênpui
Ṭhenawm khawvêngte hi kan invênpui tûr a ni. Nu leh pa ṭhenkhat chuan an fate dik lohna miten an hrilh hian an thinrimpui mai ṭhin. Thinrim mai lovin kan invênpui tawnna a ni tih hria-in pawm ngam ila, mahni inenlêt nân i hmang zâwk ang u.
 
Damdawi zuartute
Veng tina damdawi zuartute’n kan damdawi zawrh ṭheuh kan hrechiang tûr a ni. Damdawi hrang hranga ruihna bâwlhlo a awm leh awm loh te, eng zât dose ei/in-in nge a ruih theih tih thleng te pawhin kan hrechiang tûr a ni. Nunna atâna a hlauhawm dân zawng zawngte pawh kan hre kilh kelh tûr a ni.
 
Chhûngkuaa seilian
Hnam dang tam takte hi chu chhûngkuaa seilian an ni a, Mizote erawh khawtlânga seilian kan ni thung. Hei hian ṭhatna tam tak a neih rualin naupangin pâwnlam nun an thlâkhlelh phah a, chhûngkaw inkûngkaihna a sawi nghing ṭhin. Chhûngkuaah seilian ila, kan chhûngkua ṭheuh hi ṭhian inkawm ngeih tak nih i tum ang u.
 
Retheihna
Manipur hel te khian independence an khêl lo. Ṭhalai hna thawh tûr nei lo, rilṭâm tam tak an awm a, ei tûr an neih theih nân an hel mai a ni. Tûnlai Mizoram boruak thlîr hian retheihna hi a zual zêl a, a hausaa te erawh an hausa tulh tulh a, lirthei te lah an kuhva lei mai mai tawh si. Mi rethei, ei tûr pawh nei mang lo, rilru nâ leh thinrim inkawp chuan îtsîkna a hring a; mi hausate lirthei leh in leh lo an lo hâlsak pawh ni ta se, an demawm lutuk dâwn em ni? Sual lian tak ti chu an ni ngei e; mahse, a ti ve loa te pawh hian thiam thu sawi tûr kan tlachham ve tho lo’ng maw?
 
Awmpui
Chhûngkaw tam zâwkin awmpui kan nei tawh a. Kan awmpuite an fel viau phei chuan vannei kan inti hle \hin. Mahse, hei hian rah duhawm lo a chhuah ve châwk. Nu-in a pasal lo hâwng chu an awmpui kutah a dah a, chuti angin pa-in an nu lo hâwng chu an awmpui kutah a dah bawk ṭhin. Nupui/pasal-ten an ngaihsak lova awmpui ten an ngaihsak êm êm si chuan eng tikah emaw an awmpuite nên inngainat hun an lo nei ang a. Chu chuan nupa kâr a tikhi a, inṭhenna a thlen châng te pawh a awm bawk ṭhin. Nupa na nâ nâ hi chu inngaihsak ila, kan tâ bilah i inngai tlat ang u. Awmpuite hi felin \ha viau mah se, kan duh leh tum ni hauh lovin kan kârah an tla zep thei tlat. Chu chu anmahni duh vâng rêng pawh a ni lo thei a, keimahni zir lohna chen pawh tam tak a awm ngei ang.

Tlângkawmna
Zoram mipuite hian tih fuh loh deuh eng emaw chu kan nei a ni. ‘Ka mawh a ni’ ti ngam nu leh pa kan mamawh ta! Sualin a duh tâwka hêm a thlâkna kan ṭhalaite nun chhanchhuak a, kan fate tlu sawp tungding leh tûrin kan thiamna leh finna mai bâkah hmangaihna tak tak nên bul i ṭan ṭha leh ang u. Khawngaihna mai chu a tâwk lo. Khawngaihna chuan an nat a phal lo va, an ṭhatna tûr ngei ngeiah pawh a khawngaih tlat avangin an nun siam ṭhat a hnehin a hruai sual ṭhin. Hmangaihna erawh chuan an ṭhatna tûr a nih phawt chuan an tawrh a phal a, an sim phahna a nih dâwn phawt chuan vuak a hnial ngai hek lo. Tûnlai thil awmzia hi kan hriat chian a hun tawh hle, engkim mai hi a inkahpup chaw chho vek tawh si a. American-ho insiamṭhatna thupui – ‘Back to the FAMILY’ kan tih a hun ve tawh hle a ni.

Thursday, January 24, 2013

Vâl senior leh thlawituai-i

Kum a lo tam a, ngaihtuahna erawh a young a, mit a lêrh tulh tulh si. Nupui a chhia a ṭha pawh vân dâwn dâwna inhriat chinah hi chuan mang hi zân mut hlâna neih mai pawh duh tâwk lovin a ‘ang’ ru ve hliah hliah ṭhin nia maw le! Tu nge ka dem ang? Ka nu leh pa – anni zawngin min ngaihtuah bawk e, ka kawppui âwm mi melh rêng rêngin kêl hmul an khum pâr tawh asin. Ka ṭhiante – anni zawng dem lul lo ve, ka tân hian a kila lung pawimawh nih an ṭhulh ngai si lo. Ka ngaihsak loh lai zawng zawng pawh khân ka tâna ṭha tûra an rin chu min lo sawi sak hmiah zêl. Mahse, a zû-va leh ṭhin mai pawh a! Kohhran – e, a ni thei viau ang. Kohhrana inhman nasat lutuk pawh hi nula bula tawlh-pa-hrît tûrin hunâwl kan nei lo va. Nulate lah hian min ‘û’ en loh leh min ‘pu’ en titih zêl mai si. Mahse, chu zawng a zu khâwn chang lo thu leh hla êm mai. Thu ui beng hlin tlâk va ni suh. Keimah – a dik e. Keima thiam loh ngei hi a lo ni, eng dang vang a ni lo, ka zei lo teh thlâwt a ni!

Nalh zetin kawngkaah ka pên chhuak a, tlah zahin inah ka hawng leh ṭhin. Pathian lo kal leh hma ngeia nupui – lu bâwk, dul kiar, châwn puar, mawng fual pîr pêr tal ka neih ve ngei chu a ngai si. Chhuah lamah ka châng a, nimahsela tlâk lamah a chhuak si. Beidawn tâwpah zawng duhthu pawh sâm ngam tawh lovin thlawi thumna pawh kan hmu tai tûk tawh nia! Thlawiah pawh ‘3rd hand’ lehnghâl!

A thlawia thlawi ṭhang zawng a zei pawh a lo zei nangiang mai! Vâl senior, sualna awmzia hrilhfiah ngai, angel puanvâr pawh sintîr ila ‘a va inhmeh êm!’ kan tih tûr khawpa felna fahrin chu humsual a daipui ṭan ta! Thlawituai-i chuan a duh hlum lo chauh a, a duhna chuan a kuang a chîm liam a, bum theiha mual mual lah a haih chham hek lo. Humsual dai tûr khawpin an mit a fiah lo a ni hauh lo. Mahse, an hmuh ṭhelh si. An pên a, an kal thui tulh tulh a, a tâwpah zawng an dai per a, an tla dûn ta nge nge a.

Tu nge i dem ang? Thlawituai-i nge Vâl senior-a chu? Thlawituai-i chuan hum sual a dai laklawh a, a dai zêl a, kîr leh tumna rêng a nei lo. Vawi khat tihsuala sim hi an awm a, kawng dik zawh leh ta hi chhiar sên loh khawpa tam an awm asin. Tin, kohhrana inhmang tam tak hi chhûngril nuna belhchian dâwl lo leh duap tak hi an awm fur nia. Ka demna ni lovin kan hun tawn mêk a ni zâwk.

Chuvangin nuthlawi hi hlau rawh u! Vâl senior pawh hlau tho rawh u! Chu mite aia hlauhawm chu an la awm cheu – TÛNLAI THANGTHAR NUN ULUK LOTE HI HLAUHAWM TAK AN NI. A nih chuan, i hlauh tûr ber nuthlawi leh vâl senior chu an hlauhawm loh letling ta zâwk a. Ka pa min zilhna “Aizawl nula hi an hlauhawm a nia.” Chu zawng a duh thawh leh lutuk mah mah. Fîmkhur thu hlaah mite hi rin ngawt loh tûr, rin loh erawh chuan an rinawm loh tulh tulh ve thei tho. Tisa leh thlarau lama tling leh tlâk te chauh hi kawppui atân i thlang ang u. Fel leh sawisel bo ka tihna lam ni lovin nun entawntlâk, chhûngril nun nghet nei leh mi piangthar ṭha ngei ka tihna a ni zâwk e. Ka lâwm e.

Saturday, January 12, 2013

Mipui sawrkar



Tûn hma leh tûn hnu thleng pawhin Mizo-te hian sawrkar awmzia dik tak hi kan hre ṭhelh fo ṭhin. Sawrkar (government) hi kalpung (system) leh zia (type) chi hrang hrang a awm a. A hmasa-in kan thil sawi tum a fiah zâwk nân lo thlîr thuak thuak ila:

Federal government – Thuneitu sâng (top authority/central) a awm a, chumi chuan thuneihna hrang hrang sawrkar tê zâwk (smaller government/state)-ah a sem darh ṭhin. Hna chi hrang hrangah thuneitu sâng zâwkin thuneitu tê zâwk hnênah aiawh (delegates) a tîr ṭhin.

Monarchy – Thuneihna sâng ber mi pakhat kutah a awm. Inthlah chhâwng zêla lal rorelna hi monarchy chu a ni.

Despotism – Mi pakhat rorelna a ni. Roreltu chuan mipuite chu a chhiahhlawh ang lekin a chhawr ṭhin. Tûnlaiah chuan tyrannical rorelna te pawh an ti.

Dictatorship – Mi pakhat rorelna hnuaia ram pum tlûk luhna hi a ni. Mi tlêmte-in a rorelna tichak tûrin an pui ṭhin. Inthlan a awm ngai lo va, a dam chhûng chuan lal a hrawt mai ṭhin.

Oligarchy – Mi tlêmte, thil tithei leh hausa zualte rorelna a ni.

Democracy – Mipui rorelna a ni. Democracy chi hnih a awm a, pakhat zâwk chu mipuiten tlang (direct) taka ro an rêl a, dân leh hrai an siamna a ni a; pakhat zâwk chu aiawh (representative) thlang chhuaka ro an rêlna a ni.

Communist government – Party pakhat chauh rorelna a ni. Party chu thuneitu sâng ber leh roreltu a ni.

Theocracy – Sakhaw hruaitute rorelna a ni. Sakhaw hruaituten thuneihna an chan a, sakhuanain ram rorelna a chan chuan ecclesiocracy an ti ṭhin.

Anarchy – Sawrkarna hmanga rorelna a awm ngai lo va. Pâwl pâwla indo-in a chak ber chuan thuneih an chang mai ṭhin. Dân a awm lo va, buaina a awm reng ṭhin.

Kan ram (India) kan en chuan Democratic system of government hmang kan ni. Abraham Lincoln-a chuan democracy chu “a form of government that is of the people, by the people and for the people,” a ti. Democracy chi hnih zînga pakhat zâwk – aiawh (representative) thlang ram kan ni. Mizoram pawh aiawh thlang ṭhin state kan ni. Kan aiawh kan thlante hian thuneihna sâng ber an nei tihna a ni lo. Thlan lal an ni lo va, kan duh ti tûra kan thlan chhuah an ni zâwk. Thuneihna neitu dik tak chu mipuite kan ni a; nimahsela, kan hre lo va, bawih ang lekin kan awm si. Rorelna fawng vuantu chu mipuite kan ni a; nimahsela, kan thlan tlinte rorel sakin kan awm zâwk si. Mipuite hamṭhatna tûrin kan thlang tling a; nimahsela, kan aiawhtute chuan hamṭhatna an hui hlauh ṭhin.

Democracy ramah rêng rêng rorelna leh thuneihna tak tak chu mipuite kutah a awm ṭhin. Kan aiawh tûra kan thlan ten thuneihna pum hmawm a, an thuhnuaia mipuite min dah an tum chuan democracy ni lovin oligarchy tihna a ni ang. Kan thlan tlina te hi kan duh kan tihtîr theihna tûrin kan aiawhin an ding ṭhin tûr a ni a. Mipuite zai ngai lovin hma an la tûr a ni lo. Sawrkar hi Congress sawrkar a ni lo va, MNF sawrkar a ni lo va, eng party mal sawrkar mah a ni bawk hek lo. Mipuite sawrkar a ni.

Kristian ram kan ni a, ram rorelna leh sakhuana hian inzawmna nghet tak a nei bawk. Tûnhnaiah kohhran hian ram rorelnaah thâwm an nei ta fo mai. Thil ṭha tak nia lang hian pawina lai a nei châwk. Kohhran hi ram rorelnaah nasa zâwka a inrawlh a, a duhdân ang diak diaka kalpui a tum chuan eng tikah emaw theocracy te pawh hi thleng thut thei kan ni a, ecclesiocracy kan hlat lo hle tihna a ni ang. Kohhran lian berin rorelna fawng a vawn tlat chuan kohhran tê zâwk te chu nêk chêpin an awm lo thei lo va, intluk tlân lohna a thleng thuai ṭhin.

Central YMA te pawh inenchian deuh chu kan ngai a ni. Khawtlâng ṭhatna tûra thawk inti tak si hian kan kalphung erawh a politicize ru riau tawh lo maw? Sawrkarin ram ṭhatna tûra a ngaih thutlûkna a siam rêng rêngin eng vangin nge thâwm nei lian ber kan nih tâk fo? Ram kalsiama thu leh hla nei ve vak tûra din a ni chiah em ni? A nih loh vêk leh, politics te pawh luh chilh law law ang hmiang. Sawrkar thutlûkna zir chiang a, a ṭhat leh ṭhat loh chungchanga aw (voice) nei tûr pâwl neuh neuh ui hûm vêl chu kan neih ve hi maw.

Tûn hnaiah vêng chhûng mipuiten pawisa/châk thawh khâwmin kawngpui an siam ṭha tih thâwm te kan hre ta zeuh zeuh a. Sawrkar nawr chêt nân te kan ti leh ngawt ṭhin. Kan thlan tlinte hian ram hmasawnna an ngaihtuah tûr chu a ni reng; mipuite pawh hian tihtûr tam tak kan nei ve bawk. Vêng chhûng siam ṭhat ngai a awm a nih chuan mipuite pawhin kan ti ve ang chu. Eng vangin nge sawrkar (kan hriat chian loh vang) tihtûr kan tih vek? A dik rêng a ni. Sawrkar chu keimahni hi kan ni a, kan tihtûr kan ti lo tihna a ni zâwk asin. Vêng ṭhatna tûra kan thawh rêng rêngin ministry mawhpuh nân emaw, tih hming chhiat nân emaw i hmang lo vang u. Mahni mawng hlim mai kan ni si a. Kan tih ve tûr hi tam tak a awm a, tih nachang kan hre lo mai pawh a. Hetia mipuite kan thawh suau suau a, hmasawnna tam tak kan phurh chhuah chuan Bihar Chief Minister Nitish Kumar-a’n “Union government kan mamawh lo” a tih ang mai khân kan intodelh mai dâwn a ni. Kut dawh nun hi kalsan a hun tawh hle.

Thuneihna chang mêk ministry hi in luma kan awm mai mai lai kan mamawh zawng zawng min pe vek tûrin i beisei lo vang u. Mipui berin hna kan thawh si loh chuan kan thlan tlinte hian engmah an ti thei bîk lo. Kan kawt kai maia kawngpui khawk mai mai pawh siam ṭhat tum lova ministry tihtûr chauh emaw tia kan thlîr liam zêl chhûng chuan eng tik khaw tikah mah hmasâwnna hian a malsawmna min vûr hauh lo vang. Kawngpuiah bawlhhlawh lo awm se, sweeper phiah tûr chauh emaw kan ti a; tui luankawr bawlhhlawhin hnawh se, sanitation lam kaihhnawh department chauh khawih tûr emaw kan ti a; lei min se, chuti bawk. Mi tin hian kan in compound hung chhûng chauh ni lovin, pâwn lam thleng pawha siam ṭhat leh vawn fai hna hi kan thawh a hun ta.

Tûn hma khân kan pi leh pute kha khawtlâng ṭhatna tûrin an thawk ṭhin a, an eng mah an ui ngai lo. Feh kawng sah ngai se, mipuiin an sât a; mei lam sial ngai se, mipui bawkin an sial ṭhin. Tuikhur hiah ngai se, mipuite kut bawk a ni ṭhin. Tûnah ve lêm, ram leh khawtlâng hna awm se, ministry tihtûr chauh emaw kan ti a, kan leh âwl thên ṭhin. He habit ṭha lo tak hi i bânsan ang u. Eng political party pawhin a awlsam leh a sam khai zâwnga mipuite pawisa sawi hmuh bânsan bawk rawh se. Kan vêng enkawl leh siam ṭhat chu kan kut a ni a. Kan ram vênhim leh tih hmasâwn chu kan hna a ni tih mi tinin i hre thar leh ang u.

Mipui sawrkarna hmunah hian mimal, mi hausa leh thiltithei fâl leh pâwl ṭhenkhatten hamṭhatna leh hlâwkna an têl bîk tûr a ni lo. Kan ram hi kan hmangaih a, kan hauh tlat a ni. A siam ṭhat hna thawk theitu chu ministry mai ni lovin mipuite ngei hi kan ni. Ministry leh mipuite inkârah thawhhona ṭha tak a awm ngei ngei tûr a ni. Mi tinin keimahni nawmsakna leh ṭânghma chauh ngaihtuah lovin; kan ram patta chin chu Mizoram pum hi a ni tih hria ila, ram siam ṭhat hna hi ṭhahnem ngai takin i thawk sauh sauh ang u

Thursday, January 10, 2013

Nu

Ṭum khat chu nausen hi a lo piang dawn a. Pathian hnênah, “Lalpa, ka pian hun a hnai tawh si a; mahse khawvelah ka la piang ngai si lo va, eng tin nge ka awm zui tak ang le? Min duattu leh ṭanpuitu tur pawh ka nei dâwn em ni?” tiin mangang takin a zâwt a. Pathian chuan, “E, lungngai rêng rêng suh. Ka angel tam tak zingah nangmah enkawltu tur bik angel pakhat ka ruat diam tawh alawm. Ani chuan i piantirh aṭangin duat takin a kuta chawiin a pawm ang chia, hmangaih takin a enkawl dâwn che a ni,” tiin nausen chu a lo chhâng a. Nausen te chu a lâwm avangin a nui hek hek a.

“Lalpa, vanramah hi chuan nuih leh ka thiam tâwk tea zai hi ka theih tâwk a ni a; leiah chuan tuin nge min nuihpuiin, min zaipui ta ang?” tiin a zâwt leh a. Pathian chuan, “Nangmah enkawl tura ka ruat angel chuan a nuihpui ṭhin ang chia, hlim takin a zaipui ṭhin dâwn che alawm,” tiin a lo chhâng leh a. Nausen chu a hma ang bawka ngaihthlak nuam khân a nui leh hek hek a; mahse a hlim hmêl chu lungngai hmêlin a rawn thlâk thut a. Pathian hmaah a bawkvâk phei a, a khûp tawn tawn vuan chungin, “Lalpa, leia miten min biakin eng tin nge ka chhân tâk ang, an ṭawng ka hrethiam dâwn si lo va?” a ti leh a, a lungngai tak zet tih a hriat theih a. Pathian chuan nausen kut chu dim tein a lo vuan a, a kai ding a. Nausen hnênah chuan “Nangmah enkawl tura angel ka ruat chuan i hriat tawh azawnga ṭawngkam mawi ber berin a be ṭhin dâwn che alawm. Dawhthei takin an ṭawng a zirtir ṭhin ang che,” a ti leh a.

Nausen te chuan Pathian chu a hmai bul chêtah a va hnaih a, “A nih Lalpa, nangmah hi rawn be duh ta che ila, eng tin nge ka tih ang?” a ti leh a. Lalpa chuan nausen chu duat takin a lo pawm a, a hnênah chuan “Nangmah enkawltu angel chuan i kut pahnih insiktirin keimah min biak dân a zirtir ṭhin dâwn che alawm,” tiin a lo chhâng leh a.

Nausen hmêlah chuan zâmna leh manganna a lo lang leh a. Thlaphân hmêl tak hian, “Lalpa, leia chêng mihringte chu mi sual tak niin an sawi si a, kei nausen chak lo leh mahni inveng thei lo hi tuin nge min hum ta ang?” a ti a, a thlaphâng chu a thaw rang nghâl sak sak a. Pathian chuan nausen chu duat takin a kuah a, “Nangmah enkawltu angel chuan a nunna tlukin a ngaih pawimawh dâwn che avangin eng lai mahin a theihnghilh ngai dâlo chia; chuvangin a nunna hial thâpin i tân a bei ṭhin dâwn a ni,” a ti a, chawplehchilhin nausen hmêlah chuan thlamuanna a rawn inlâr nghâl a. Nausen te bawk chuan, “Lalpa, kan inhmu leh har awm si a, ka khua a va har dâwn ve aw!” a ti leh ta reuh a.

Pathian chuan nausen chu a malah a ṭhuttir a, a beng bulah a kûn hniam a, “Nangmah enkawltu angel chuan he hmuna i lo kal leh theih nân ṭhahnemngai leh uluk takin ka chanchin a hrilh ṭhin ang chia, kei pawh i kiangah ka awm reng dâwn alawm,” a ti sep sep a. Vanram chu a reh ruai a, nausen chuan leiah a kal a hun tak tak ta tih a hria a. A tâwp nân hmanhmawh takin zawhna a zâwt leh a, “Lalpa, leia ka kal hmain keimah min enkawl tura i ruat angel hming chu min hrilh thei ang em?” tiin a zâwt leh a.

Pathian chuan nausen chu a en vung vung a, “Angel chu a hming a pawimawh ber lo ve. ‘Ka nu’ tiin i ko ṭhin dâwn nia,” a ti ta a.

Courtesy: Alabasta


 
Design by Free WordPress Themes | Re-arranged by Lei hringnun