Friday, May 22, 2015

Work Culture



Thuhmahruai.
Kristian thurin Bible-ah chuan “Tu pawhin hna a thawh duh loh chuan ei pawh ei suh se,” (2 Thes. 3:10) tih hi fiah takin a inziak. He thu hi lamtuala lâm thin te leh Pathiannia inkhâwm ve zeuh zeuh te pawhin kan hre bel hle. Lamtualah Tlawng dung beat-in kan chheih hnawlh hnawlh a, sakei leh berâmte chu kan tla zâ dial dial thin. Biak in kawngkaa ‘back’ chhuakin sawrkar hmêl ‘kawngpui’ zawha in lam kan pan meuh chuan a bumboh êm vang nge hmangaihna leh lungrualna, thawhhona leh inthenawm khawvênna te chu ka thloh leh pheng phung mai thin.

Engkim awlsamna leh sum leh pai a luan zeih zuihna khawvêlah hian ei khawp hmuh hi chu a har lo khawp mai. Nghei lo leh tlachham lo, pêk chhuah tur nei chuang si lo hian a awm theih viau. Chuti ang dinhmuna ding te chu kohhran leh khawtlângah kan thahnem lo va, kan inthlahrung a; kan zârin rah a chhuah lo va, mite zâr zova nung tâwk tâwk kan ni zâwk si.

Taima hnam kan inti fo.
Kan taimâk dân erawh a dik em tih hi chhui tham fe a ni. Lo neiha ei zawng thin kan pi leh pute kha an inlâwm a, hah pawh sawi lovin ni tla van-vuaiin an thawk thin. Chuti chung chuan kum khat ei bâk an thar meuh lo va, an hahna leh an thawh chhuah erawh a inmil lo hle.

An thawh loh chuan ei tur an nei dâwn si lo va, chhûngkaw hrawk châwm nân rim takin an thawk thin a ni. Tunah chuan thut hmun atangin hna kan thawk tlangpui a, tha rum ngah aiin rilru leh ngaihtuahna sêng thiam apiang an ding chhuak ta. Hna thawh dân phung a inthlâk avangin mihring sûkthlêk pawh a inthlâk danglam ta vek a ni.

Hahdam takin hna kan thawk a, pawisa tam tak tak kan thawk chhuak a, taimâkna awmzia pawh hrilhfiah chawp kan ngai hial ta ve ang. ‘Sum ngah ngah hmêl tha’ tih te chu a saka sak mai pawh duh tâwk lovin a nunin kan nunpui ta tial tial zawng a nih hi.

Khaw hawi (outlook) tihzau a hun.
Central India lamah chuan an lo thawkrim hle. Keini’n hahdam taka kan hlawh zât ang tho hlawhin rim takin an thawk bîk a. ‘An peih mai mai mang e’ tih mai a awl khawp mai. Mahse, anni chuan an hna an tui a, ning leh peih lo takin an thawk lo va, haw nachang an hre lo hial zâwk a ni.

Europe mite chuan India mite chu an inthlahdah êm mai min la ti ve leh chhâwng a, US mite chuan Europe mite chu an inthlahdah êm mai an la ti ve leh chhâwng bawk. Pawisa thawh chhuah chu thuhran ni se, nuam ti taka an thawk thei bîk hi an entawn tlâkna êm êm chu a ni. A rem rem an thawk ve mai lo va, an tui zâwng tak thawk turin ‘tum’ fel tak an nei a, an tum tak an thawk bawk thin.

Boruak.
Mizoramah chuan zirna boruak a awm lo hle a; chuti ang bawkin hna thawhna boruak pawh a awm chuang hek lo. Kohhran thâwm a ring tulh tulh a, chuta a mawi tâwka ‘tel ve’ nih loh chuan pa dâr ben kan ni thaw thâng ta mai. A châng chânga lamtual dai ve zeuh zeuh thin nih loh phei chuan pa râwn tling nih a har hle. Tawngtai ruala a tâwp khârtu nih ve zeuh zeuh te pawh a ngai.

Hna hi thawh tur a ni.
A sawia sawi chi a ni lo. Taima taka hna thawh duhna hi kan culture-ah hian bet tlat se a duhawm hle. NLUP-te pawh hi a tha; tam takin an din chhuahpui rualin kan hman thiam loh avangin kan work culture a tichhe tel tlat a ni.

Zing thawh hma te hi kan culture-ah a bet tlat tur a nih laiin dar 8:00-a sikul tan pawh kan huphurh êm êm a. Naupangin chaw an nghei kan hlauh êm êm laiin puitling zâwkin kan nghei khalh hlauh thung si. Kan work culture hi a hahdam lutuk tawh a ni. Rim taka thawk thin hnam kan nihna kha chhawm nun zêl a châkawm mang e.

Mizo culture tia kan sawi thin ‘taimâkna’ leh ‘tlâwmngaihna’ kha tunah chuan rial angin a ral tial tial. A sîr lehlam atanga thlîr chuan Mizote hi kan lo taima fâl bîk rêng rêng lova, kan lo tlâwmngai bîk chuang hek lo. Keini aia taima leh tlâwmngai hnam dang an tam lutuk tlat.

Khawvêl tukverhah dâk chhuak ila, mite taimâkzia leh thawhrimzia te hi hmu ve ila, rual i awt ang u. Work culture hahdam tak hi kalsanin rim takin hna thawk ila, kan tui zâwng leh nuam tih zâwng tak thawk thei turin tan i la sauh sauh ang u. Sum ngah ngawt hi hlimna a ni lo tih hre reng chung siin sum ngawt kan ûm ang lawi bawk si. Hahdam taka thawkte ai chuan taima leh rinawm taka thawkte hi an hlim zâwk a, khaw lum vanglai pawha thlan far ngai mang lote ai chuan thlan tui luang zawih zawiha thawktute hian fak an phu a, malsawmna pawh an dawng thin.

Hlawhtlin thiam lo hnam kan ni.
Kan mi hmasate kha rim takin an thawk a, an hlawhtling ta maw tihah an châwl ta mai thin. An thawhrimna zâr zova hahdam taka awm an tum luatah hma lam pan aiin an hnung tawlh ta fo mai. Hnam changkâng zâwkte chu an hlawhtlinna a san poh leh an tang zual sauh a, malsawmna an dawn nasat poh leh an taima zual sauh emaw tihtur a ni.

Khawvêla kan awm chhûng hian hlawhtlinna tak tak a awm thei ngai dâwn lo. A nei tam apiangin neih belh an duh thin. Hlawhtlinna dik tak chu thlen chin atanga hmasâwn zêl duhna hi a ni. Hlawhtling nia inngai a, kan thut chawlh mai chuan mi hlawhtlingte zâlna hmuna zalh tlakin tâwpna ni kan vui liam lo vang. Taima leh rim taka thawh hi hlawhtlinna kawng a ni a, kawng dang zawh tur a awm lo.

Wednesday, May 6, 2015

Tleirawl sual ka nei lo kha a pawi



Mite chuan tleirawl sual an neih avangin an inchhîr a; fel viau tawh mah se, an nun hluiin a vaw lêt a, indawm kun ngawih ngawih châng an nei fo. Nu leh pa thenkhatin an fa tleirawl sual neite an manganpui a, a thenin pulit an mantir thûl; a thenin home hrang hrangah an dah kual a; camping awmna hmun an hre thei viau lehnghâl.

Tleirawl sual hian side B chauh a nei lo va, side A pawh a nei ve bawk. Tleirawl sual atanga puitlin sual thlenga a inkahpup chaw palh hlauh erawh chuan ‘chatuan’ hawlh pawp a hlauhawm. Puitlin sual hi chu sim a har tawh thin a, sim hming pu siin fianrial hun an hmang tha chhek chhek thei viau.

Kei hi, kei ve tê hi, Eden bawhchhiatna avanga Diabola thlah, rûl thisen kai, thi saa piang (Pathian laka thi kan ni si a) hian keima thatna a zâra thiamchan tumin ka bei fo. Kraws lêra dang ro dang châra a tep chawp chawp a, uain thûr pawhin a dang a fah zawh tawh loh hnua “Ka Pa, anni hi ngaidam rawh, an thiltih hi an hre lo a ni,” tia aw chher chhuai chhuaia a au tial ruaina hmunah khân chhandamna ka chang a. Isua thisen avangin pian tirh ata thi sâwn mai kha ka lo nung leh ta a ni.

Chu chhandamna chu hrechiang turin Kraws ka pan a, ka thlîr thin. Isua nâka an chhunna te, a kut leh kea an kilhna te; mahse, mihring felna tlâng atang chuan enlenna pawh hmang mah ila, a lo lang fiah zo hauh lo. Pharisai leh Sadukai-te tluk zeta mi fel tân chuan Isua hnung zuia, a rawngbawl hi a lo har mang e.

Isua thisena tlan ka nihna chu ‘rinna’ tel lo chuan ban phâk mai mah ni se, dawng turin kut ka nei si lo. Isuan “Kal la, tisual leh tawh suh,” a tih te, “I piangthar tur a ni,” a tih te, “Mi fel takte lam tura lo kal ka ni lo va, mi sualte lama simtir tura lo kal ka ni zâwk e,” a tih te chu felna tlâng atâng chuan khawi dictionary mahin a hrilhfiah zo lo va. Hrethiam inti tak chung siin kan âr khaw thim dai vêl mai mai.

Mahni fel leh tha intihna hmun atang chuan Isua thihna Kraws leh biak in chunga kraws te, thlânmuala kraws te hian danglamna a nei lo va. Khawi kraws mah hian ram ropui a thlen bawk hek lo. Mohammed, Buddha, Tao Te Ching, Confucius, Isua Krista meuh pawh ni se, mi felte tân chuan mihring pakhat ve mai an ni.

Sualna khur thûk tak leh thim chhah mup atangin Kraws lêr chu a lang fiah a, a chunga Isua tlanna leh thisen luang far keuh keuh pawh hmuh hmaih rual a ni lo. Mi felte dinna tlâng chhîp zawng a sâng êm a, Kraws chu an chhuk thlîr voh voh a. Isua thisen lah chho zâwnga a far theih si loh avangin ropuina tlângah chuan Pathian hmuha ropui lo takin an thâm ral dâwn a ni.

Mi sualte awmna khur erawh a thûk êm avangin Isua thisen chuan a zuk far a, lu chhîp mai ni lovin an pumin a bual a, chu thisenah chuan an pil thei ta hial a. Sualna khur thûk tak chu Isua thisenin a chhûng khat a, chu khura awmte chuan vaukam an hleuh kai thei ta a ni. Tleirawl sual hi malsawmna a ni a, beidawnsan tur a ni lo.

Tleirawl sual neiten Pathian an hmuh hian naupan têt atanga fel êm êm te aiin an hmu chiang bîkin ka hria. Sualna chuan ser a siam thin a, chu ser chuan thinlung mawngtamah min vaw tawih tawih reng chu a nih hi. Mahse, he thu hian min thlamuan thin – “A vuakna vual tea tihdamin kan awm ta!” Dam reng chung siin natna khumah kan la mu tlat dâwn em ni? Sualna kawng hrang hrang lo zawh tawhte tân Pathian khawngaihna leh hmangaihna a lang chiang zual a, a ngaihdamna pawh a sâng bîk a ni. Mi felte aiin mi sualte hi an vannei zâwk. “Sual a punna apiangah khawngaihna a pung lehzual thin.” (Rom 5:20)

Kei ngei pawh hi tleirawl lai atangin felna tlângah ka lâwn tâng tâng a, a chhîp ka thlen meuh chuan thlarau lama ka hniamzia ka inhria a. Keimah ka inman tikah a chhuka chhuk beuh beuh pawh ni lovin a zuanin ka zuang thla ta vawn vawn a ni!!!

Tuesday, April 28, 2015

Book of the Year chungchang bawk



Vanglaini April ni 17 chhuaka Mafaa ziah ‘A phêk ropui chungah’ tih leh April ni 25-a Pu Lalzuia Colney ziah ‘Book of the year chungchang kha’ tih ka lo chhiar atangin rilruah eng eng emaw a rawn inbin lût ve a. ‘Thingthu pahnih chauh chu an insual a, a alh tha duh lo’ an tih vang pawh ni chuang lovin insual si lo; tum thuhmun, ngaihdân hrang inkârah ka lo tla zep ve teh ang.

Vawi 25 zet Book of the Year an thlan tawh zîngah Mafaa chuan thlan âwm tak a tih 5 pawh tling mang lo khân a sawi a. A tarmit atân kan lo tang ve ngawt pek a. A thahnem ngaihna kha mitdel tân pawh fiah lo ruaia hmuh theih khawpa chiang a ni. Ka lo hmuh ve dânah pawh ‘tunlai’ lehkhabu chhuak hian ‘hmanlai’ chhuak kha a pha ta lo hle.

Tunlai hla hi chu a ‘changkâng’ vah mai a. Hrilhfiah chawp ngai lovin amah leh amah hi a inhrilhfiah sa thlap nia. Thu chheh mawi leh tawngkam lungkuai awm si lovin “Khaw maw, i thingpui sen hâng chu” tih ang chauha ‘simple’ leh ‘mâwlmang’; literature mit atanga pa sawntlung tawih tawh ang maia hlutna nei lo a ni. Chanchin bu hlui te chu thil fûn nân tal a la tangkai a!

Pu Lalzuia’n Book of the Year thlan dân a rawn sawifiahna kha uluk takin ka chhiar a. Language criteria atanga teh chuan ‘âwm’ tak tak a awm maithei. Mahse, originality & creativity atanga teha sitawm ve tak tak erawh a awm leh zeuh thin.

Tlangvâl fel deuh te chuan nupui tur atân hmêl tha leh pian nalh ngawt melh lova nungchang melh tel nachang an hriat tawhna khawvêlah hian a kâwm leh bu pianhmang mawina te, chhut dik leh fiah dân te atanga kan lo la teh fo leh he criteria hian mark a la pu hnem ber tlat hi a mak ka ti ve deuh. Tunlaia lehkhabu mawi leh changkâng tak tak ai chuan hmanlai chhuak, chhuat nawh puan hmêl pû; a chhûng thu erawh rangkachak tluk zet te kha ka la khâl ning thei lo.

India rama civilian award sâng ber Bharat Ratna hi kum 1954 atangin an sem tan a, kum 2015 hi a kum 61-na a ni. Chutih laiin dawng tlâk an awm loh avangin a kâr lakah an âwl zeuh zeuh a, belh khâwmin kum 39 lai chu an pe lo. Civilian award sâng ber dawttu Padma Vibhushan pawh kum 1954 atanga pêk tan tho a ni a, dawng tlâk an awm loh avangin a kâr lakah belh khawmin kum 11 an âwl bawk.

The Pulitzer Prize hi khawvêl award ngaihven hlawh leh sâng ber pâwl a ni a. Kum 1917 atanga sem tan a ni. Novel award tih kha kum 1947 atangin Fiction tia thlâk a ni. Fiction bîkah kum 1917 atanga kum 2014 thleng khân a kâr lakah kum 11 lai lawmman dawng tlâk an awm loh avangin an pe lo.

Lawmman (award) rêng rêng hi a petuten pêk tlâk nia an ngaih an pe thin. An tehfung atanga teha tling lo pui chu ‘pêk ngei ngei tur alawm’ tih avangin an pe ngawt ngai lo. Chu chuan award petute a tiropui a, a dawngtute a tihlu zual bîk bawk. The Pulitzer Prize te, The Man Booker Prize dawngtute lehkhabu hralh a kal êm êm nachhan chu award petute miin an rin êm vang a ni. NLUP mah dawng tlâka an ngaih te chauh an pêk hi maw le!

MAL pawh hian kalphung fel tak a nei a. A kalphung ang chuan a kal a ni mai a, sawisêl theih ka nei lo. Pu Lalzuia sawi angin “Thlan ngei ngei tur” a ni tlat a, pawnto hla bu mai mai pawh a aia tha a awm loh chuan thlan a ni nulh thei. He kalphung hi thlâk danglam a that ka ring. MAL tihlutu chu ‘mite rinna’ a ni. Thu leh hla lama mite ngaihzâwn Mafaa’n a sawi avang pawh hian MAL hlutzia leh pawimawhzia a hriat mai âwm e.

Tunlaiah social media a lâr hle a. Mi tam takin chhiar keuh keuh aiin bih cheuh cheuh kan peih tawh zâwk a; ziah melh melh aiin hmeh neuh neuh kan tuipui tawh zâwk bawk. Suangtuahna rama thlawh delh delh aiin ‘chat’ nuih ver ver kan thlahlel a; ngaihtuahna sâwr bing vang vang aiin inkhâwm lai takngial pawha online rûk zuk zuk kan hreh ta lo.

Hrânghluiten lunglênna khawvêl an fan lai khân thu leh hla tha tak tak an phuh chhuak a; thangtharte hlimna ûma an tlân suau suauna khawvêlah hian ngaihhlut zâwng a dang ta. Lehkhabu tha te hi ngaihhlut nachang kan hre lo tulh tulh a, lehkhabu lei nâna sum sên ai chuan duhzawng lei turin kan ke a hmanhlel a, a nih loh vêk leh lei loh law law pawh kan la thlang ta zâwk fo.

Mizote hi thu leh hla lama sâng tak kan ni. Khawvêl changkânna a zuan rual hian kan thu leh hlate pawh hian hma a sâwn ve zêl tur a nih laiin a hniam tual tual emaw tihtur a ni. MAL hi thu leh hla lama tui mite chuan nu leh paa kan neih a ni. ‘Thu leh Hla’ chanchin bu hian hlut a hlawh hle thin kha a ni a, tunah chuan model thlalâk chuanna magazine hi hralh a kal ta hle mai.

Insiamthata inennawn fo hi mihring naran mai ni lo mi fing zia a ni. Sawisêlna an pai dai mai ni lovin chaw tui takah an lo chhûm hmin hmak zêl. Book of the Year kum tina thlan tur a nih laiin ‘kumin chu dawng tlâk khawpa tha a awm lo’ tiin pe lo ngam sela, chu chuan ziaktute a titang ang a. Dawng tlâk khawpa tha ziak turin ngaihtuahna an sêng nasa lehzual ngei ang. Mizo tawh phawt chuan Book of the Year hi kan ngaisâng a, ngaihsân tlâk ni zêl turin a hmalatu MAL-te tang zual deuh deuh teh se.

Wednesday, April 22, 2015

Mangtha



Hla thu bungrua ngah viau si hian tawngkam bungrua hi duh huna theh chhuah mai tur kan vân riau zêl. Hei hian sawi nawn (repeated word) a tihtam phah viau a ni. Amaherawhchu, Mizo tawng hi famkim tâwk lo mah se, kan duh sawina tur khawp chuan a hausa ve viauin ka hria. A hausakna hai chhuak tur chuan beih ve fe erawh a ngai thung.

Tunlai hla phuah thiam inti tam tak te erawh chuan sapho tih entawnin hla thu pawh ni lo, tawngkam pangngai hman an intihhmuh a. A that viau laiin kei chuan hla thu tawngkam an hriat tam loh vang niah ka ngai thung. Tawngkam ai lam chuan hla thu hi zawngin thinlung a hneh nge nge thin.

‘Mangtha’ tih tawngkam hi hmanna tam tak a awm. A tha lam leh tha lo lamin kan hman pawlh nawk nawk a. ‘Mizo tawng dictionary’ R.K. Lalhluna ziahah chuan heti hian a inziak ‘mangtha (n/adj): Mumang tha, thil duhawm lam tur mumanga hmu,’ tih leh ‘mangtha (v): Mi, mumang tha tak nei tura duhsakna tawngkam, zânah te, mut dâwn tea sawi thin.'

James Herbert Lorrain (Pu Buanga) ‘Dictionary of the Lushai Language’ tihah chuan ‘mang tha (a parting salutation at night, spoken to more than one person) Good night, Good dreams’ a inti bawk. Mangtha tih tawngkam hi kan pi leh pute atanga kan lo hman thin a ni a. A tha lam emaw a chhe lam emawa hman kawp ve ve a ni.

Saptawng hmang hote hi chuan inthlahna tawngkam an ngah khawp mai. goodbye, bye bye, see you, take care, ta-ta, so long, bye, etc. Hman vak loh zîngah – farewell, pip-pip, toodle-oo, cheerio etc. English ni chiah lo hman lâr deuh te chu – ciao, adios, etc. Inthen dân a zirin inthlahna tawngkam hi a hran ve zêl thei a. Ni tina kan thawhpuite chu ‘Goodbye’ ti kher lovin ‘Bye,’ ‘See you,’ ‘Goodnight’ te pawh a tih theih ang. Hla deuha zin tur te chu ‘Take care,’ ‘Goodbye’ te pawh a ni mahna.

Ka thian thenkhatte hi zana ka mangtha hian a then an lungni lo va, a thenin min chhâng duh lo va, a thenin min huat phah lek lek thin. Kei lah hi mi sual tih takah (a dik lohna hre hek lo i) ka la sim thei lo chu a nih hi. “A chatuan êm mai” ti tâwk lah bo lo. A hahthlâk tlâng ngei mai.

JF Laldailova lehkhabu lehlin, a hunlai leh tun thleng pawh kan la ngaihven ‘Hamlet’ tihah khân Awfeli’n a pa thi ta a tah a.

Ka zua pa a fam ta maw?
Ka zua pa ka chân ta maw?
I sakhming ka thinlaiah,
Rial ang dai suh se,
Ka thuro nunnêm, mangtha le. tiin a dah a.

A saptawngah chuan 

They bore him barefac'd on the bier,
(Hey non nony, nony, hey nony)
And in his grave rain'd many a tear.
Fare you well, my dove!
tih a ni thung.

Heta ‘mangtha’ a tih leh ‘fare you well’ a tih hi thuhmun a ni a. Saptawng chuan tawngkam hman tur a awm nual thei a, Mizo tawng erawh chuan a thlâkna tur dang kan neih loh vang nge Pu JF-a pawh hian ‘mangtha’ tih tho a hmang a ni.

Kan hla lâr leh sak tam ber berte zîngah pawh mangtha tih tawngkam hi a tha lo lam atan kan hmang nasa hle. ‘Zan tin mangtha’ (Lalnunzama) “Mal ka sawm che khiangawi i chan thlengin, Damten lêng la, zan tin mangtha.” ‘Nunrâwng hmêltha’ (Dokamlova) “Tun lo tuar ve tawh tak ang maw, I chhai thar di nên zan tin atan mangtha.” ‘Lenlai a rual lo’ (Englandthanga) “Then nân hawilopar min thliah la, Mangtha aw, dam takin mangtha mai le.” ‘Dam takin mangtha mai le’ (Valzotea) “Ka tling zo lo a ni dam takin mangtha le.”

Kan hla thenkhatah erawh a beiseiawm lama hman a ni thung. ‘Kumtluangin mangtha’ (Zira Hnamte) “I tiamthu di zawngte lairilah a châm reng, Kumtluangin aw mangtha, dâr ang tawn leh hma zawng.” ‘Mangtha, Mangtha’ (Lalzova) “Mangtha, Mangtha, Mangtha, mangtha, Damten laikhumah zâl la; Kei a riang chu kan rûn in chhûngah, Tinkim ka dâwn ta nge.”

Hmun hla taka zin tur thlah nân mangtha kan hmang a, zân mut dâwna inthlah nân mangtha kan hmang a; ngaihzâwng then nân mangtha kan hmang a, mitthi thlah nân mangtha kan hmang bawk. Hei vang hian thenkhatin a tha lamah an hman hreh phah thin.

Kan hla tam zâwkah hian mangtha tih hi inthenna leh mitthi thlahna tawngkama hman a nih avangin a ‘chatuan’ ruihin a hriat a. A nêlawm loh rûn mai. Inthlahna rau rauah a duhawm loh riau a, duhsakna lam aiin inthen hlenna lam a kâwk riauin a lang.

Tawngkam dang mawi tak tak pawh kan nei nual. Hla taka zin tur chu ‘tluang takin’ emaw ‘dam takin’ pawh a tih theih a. Zân mut dâwna inthlah nân ‘muttui’ a tih theih bawk. Mangtha tih tawngkam hi dictionary lama a lan dânah chuan a tha lama hman tur niawm tak a nih laiin kan hmanna tam zâwk chu a chhe lam hawi a ni thung.

A chhe lam hawi hian tawngkam hman tur kan pachhe daih zawk a. Chuvangin mangtha tih hi sapin Good night an tih anga hmang lovin a chhe lam hawia hman ni law law sela a fuh zâwk lo’ng maw? A tha lam hawi chu tawngkam dang (alternative) tam tak a awm thei tho si a.

Lalzova hla ‘Mangtha, mangtha’ tih hian a tlâng i han kâwm teh ang. Lalzova hi chuan mangtha tih hi beiseiawm takin a hmang thiam a. Ani mangtha hi chuan a tûk ni chhuak êng mawi hmuh a tichâkawm hliah hliah thung si a nih hi.

Aw le, mangtha en chhim loh di,
Vângkhua a zau kâr a hla;
Tawnmangah tawh leh ni her sela,
Thu tin i hril dûn ang.

Monday, April 13, 2015

Adaptability



Scientist-te chuan khawvêl hi kum tlûklehdingawn 4.54 vêl niin an chhût a. Khâ’ng kum zozai kal taah khân khawvêl hi a lo ding khaw chhuak tawh a. A chhûnga chêng mihring leh ramsa, sava leh sangha chi hrang hrang te pawh an lo dam khaw chhuak tawh bawk.

Evolution theory atanga kan thlîr chuan thil nung chi hrang hrang te hi an awmna hmun a zirin an insiamrem (adapt) thin. Leilung hi a danglam nasa thin hle a, Hlimen leimin vak tum khân tlâng kârah tui chhûnga awm thin thil nung ruh an chhar a nih kha. Kan ramah ngei pawh danglamna nasa tak a lo thleng tawh a ni.

Khaw lum leh vawh dân te hi a danglam nasa hle. Ramsa tam tak an thi a, mihring te pawhin harsatna namên lo kan tâwk mêk a ni. Kum 1880 atang khân khaw lum lam chu kum tin 1.4 degrees Fahrenheit (0.8 degree Celsius)-in a pung hret hret (NASA's Goddard Institute for Space Studies). Montana's Glacier National Park chuan kum 1910 khân vûr tlâng (glaciers) 150 a nei a, tûnah chuan 27 chauh a nei tawh. Kum 2040 emaw a aia hmaah Arctic-ah chuan nipuiah vûr a awm tawh lo vang.

Sakhi, sazuk, zebra leh sakawr te hi chhûngkaw khat an ni. Sakhi leh sazuk te hi a mal emaw a rual tlêm têa chêng thin an nih avangin invên nân ki hreu an nei a, zebra leh sakawr te erawh a huhoa chêng thin an nih avangin invênna (ki hreu) an mamawh lo va; amaherawhchu, zebra te chu an inhriat hran theih nân an rawng a tial thung.

Rannung thenkhat chuan thla (wing) tê reuh tê, hman tlâk miah loh an nei. An awmna hmun a zira an insiam danglam (adapt) vang a ni. Satel leh sumsi hi thlahtu pakhat an ni a; amaherawhchu, an awmna hmun avangin an danglam a ni.

Khuarêl danglamna hi hmachhawn a, dam khaw chhuak tur chuan insiamrem (adapt) kan mamawh thin. Kan ramah thil thar leh danglam tam tak a awm a, chû’ng danglamna hmachhawn tur chuan mi tin kan insan ruh a, kan tuang kan tihchhah a tûl hle.

Sawrkarin zu a zuar a, kohhran leh khawtlângin nasa takin kan dodal a, kan tihtur dik tak tiah kan inngai pawh a ni maithei. Zu in turin tu mah kan inti lova, tu man zu hi kan fak bawk hek lo. Thuneitu sawrkarin zawrh a tum a nih chuan a leitu tur mipuite hi he chona hmachhawn tur hian kan insiamrem (adapt) a tûl zâwk a ni.

Zirna leh khawtlâng tâna tha nia ngaiin sikul tan hun tihhma a ni a. A enga mah hmain kan sawisel luai luai a, kan do a, sût leh turin kan nawr chiam ta mai hi a mak ka ti. Thil engkim hian thatna leh that lohna a nei ve ve. A thatna emaw a that lohna lam chauh emaw kan thlîr chuan thutlûkna fing tak kan siam thei ngai lo vang.

Sikul a tan hma a nih chuan chhûngkua kan insiamrem mai tur a ni. Nunphung ngai renga nun kan tum tlat chuan engtin nge khawvêl danglam rengah hian kan dam khaw chhuah theih ang? Kum vaibelchhe 65 kal taa ‘Cretaceous-Tertiary extinction’ (dinasour thih rûnpui) te, kum vaibelchhe 30-35 kal taa ‘Eocene–Oligocene extinction’ (tuifinriata chêng thih rûnpui) te leh kum 15,000 liam taa ramsa lian mammoths, ground sloths, sakawr, sanghawngsang, sakeibaknei thih rûnpui ang mai khân kan thi bul thei a, dam reng siin thi tluk hialin kan awm thei bawk.

Sikul bân hma avanga naupang nun ngaihtuahawm ta riaua kan hria te hi a lo ni lêm lo ve. A hmasa bera hlâwkpuitu chu zîng kâr pawh nei mang lo nu leh pate an ni. Mihring mihrinnaa tih kan tum loh kha dân hmangin thil tha tihtir kan ni a, kan nunphung siam thatna a va ni tehlul êm!

Mi insiamrem thiam te chuan sikul bân hma hi remchângah lain music, dance, tuition, etc. class lâk nân an hmang theuh mai asin. Naupang awm mai mai tur kan ngaihtuah a nih si chuan tunhmaa ‘hun awm lo’ kha tunah chuan hun tha tak an nei ta si a, engtin nge kan tih dawn le?

Thil thar do hrim hrim hi an awm a. Political party pakhat hmalâkna party dangin an do bur ang hi a ni mai âwm mang e. Opposition party hian ministry siam mêktute hi an khalh ngil tur a ni a, an hmalâk dân engkim an enpui ang a, an nawr kal tur a ni. Kan kalphungah erawh hmasawnna awm si lova sawisêl lamah kan ramtang a, sawrkarna siamtute lahin insiamrem chu sawi loh lal kan hrawt zêl zâwk si.

Nimina tha kha vawiinah chuan a lo tha leh tawh lo va. Vawiina mawi kha naktukah chuan a lo hlui leh tawh a. Naktuka rim tui kha thla lehah chuan a lo rim chhe mai thin. Ni tina danglam khawvêlah hian eng thil pawh lo thleng se, a hmachhawntu mihringte hi kan pawimawh ber.

Ramsa leh sava te chu insiamrem thiam lo pawh ni se, mihringte hi chu finna chungchuang bîk neia Pathianin min siam avangin kan insiamrem thiam tur a ni. Kan hmaa awm hi a ngai reng lo va, kan rilru pawh a danglam fo thin. Sawrkar hi a mumal lo a ni hran lo va, kan hun tawng a zir zêlin thutlûkna a siam mai zâwk a ni.

Kum 1864 daih tawha Herbert Spencer-an ‘survival of the fittest’ tia a lo sawi kha tûn thlengin a la nung (applicable) a, hemi thu phênah hian insiamremna (adaptability) hi a bet tlat a ni. Mi insiamrem thiam lo chu an lungngai a, an buai a, an mangang a, an thi thuai thin. Mi insiamrem thiam erawh dam khaw chhuak turin an fit a, dam tlâk pawh an ni.

Sunday, April 12, 2015

Lamtual



Lal Davida chuan “Lalpa chu fak rawh u; kan Pathian faka zai hi a tha si a; chu chu a nuamin, fak hi a âwm rêng a ni,” a ti. Pathianin ‘ka rilru ang pu mi’ a tih pawh kha sualah a tlu ve tho a, famkim lo mihring a ni. Lal Davida lamtual kha khawi chin nge tih ka ngaihtuah a, a zau riaua ka hriat chu!

Tunlai hian Mizoram hmun hrang hrangah harhna a thleng nasa hle a, kohhran tinah lamtual kan khat mup mup reng chu a nih hi. Pathian fak hi a nuam a, ringtute chuan kan tihtur rêng pawh a ni. I lâm zêl ang u.

Lamtual hian nihna pawhmawh deuh deuh a nei a, chûngte chu:

1. Tlâwmna hmun a ni – Lamtuala Pathian fak tur chuan tlâwm a ngai. Mi chapote tân hmun a awm lo. Inngaitlâwm taka Pathian fakna hmun a nih avangin mi inngaitlâwmte tual chaina hmun a ni.

2. Mi chak lote hmun a ni – Lamtuala lâm thin te hi mi chak lo leh bawrhsâwm tê tê an ni. Lamtual hi intihthlarauna hmun a ni lova, thlaraua chak lote tân chakna thar lâkna hmun a ni zâwk. Lamtual thleng pha chin te hi mahni chak lohna inhria te an nih avangin Pathian pawhin a tichak thin.

3. Fiahna hmun a ni – Lamtual hi Pathian min fiahna hmun a ni. Khawi hmunah pawh Pathian a fak theih; mahse, Pathian chuan mite hmaah min fakin i lâm ngam dâwn em tiin min fiah thin. Lal Davida meuh pawh Pathian faka a lâm ngam chuan nang leh kei, engmah ni lo hian kan la harsat viau bîk dâwn em ni?

4. Midang veina hmun a ni lo – Lamtual hi Pathian fakna hmun a nih avangin mi tin thinlung takin an lâm tur a ni. Thahnemngaihna avanga midang veina hmun a ni lo. Pathian ropuina hmaah chuan Amah faktute chu chawimawiin an awm thin a, fak duh lotute erawh chu Pathianin a la ngaihtuah ang.

Lamtual hi ringtute Pathian fakna hmun pawimawh tak a ni a. Pathian ropuizia târlanna langsâr ber a ni bawk. Mimal nuna chian a pawimawh rualin chu kan chianna chu Amah fak nân hmang thei ila, a duhawm mang e. Pathian hmangaihna hriat fiah tak tak chuan Amah faka lâm hi a lo harsa lêm lo.

Biak in chhûnga lamtual hi lamtual tam tak zinga pakhat a ni. Biak ina lamtual hi kan chhûngkaw lamtualah, kan hnathawhna leh eizawnna lamtualah seng lût ila, a lawmawm hle ang. Biak in chhûng lamtuala kan nunchan ang chiah hian kan ni tin nunah kan nung tur a ni.

Kan inthenawm khawvênnaah te, kan zirlaiah te leh kan titihona thlengin he lamtualah hian lâm reng thei ila, Pathian hi kan fakna tlâwm têah a va lâwm dâwn êm! A malsawmna pawh min vûr zêl bawk ang.

Monday, April 6, 2015

Kraws – Pathian tlâwmna



Lei leh van siamtu Pathian hi ropui leh thiltithei, engkim chunga thuneitu a ni. Mihring a siamte hian kan hre chiang lo mai pawh a; a hlauhawmna leh a tihbaiawmna hi hriat nawn fo a tha âwm e.

Zîng lam fapa Lucifer-a chuan Pathian lalthutthleng chuhin vânah indona a lo awm a. Lucifer-a leh a hote chu hneha awmin leiah paih thlâk an ni ta. Bible zirtu thenkhat chuan Eden huana Evi thlêmtu rûl kawchhûngah Setana lûtin Evi kha a pâwl a. Chuvang chuan mihringte chu ‘rûl thlah’ kan lo ni ta an ti.

Pathian hi engkim chunga thuneitu a nih ang ngeiin tu chungah mah a la tlâwm ngai lova, tu man an hneh ngai bawk hek lo. Setana chi chu mihringah a luh ve avangin mihring chu thianghlim lo leh tenawm kan lo ni a. Amaherawhchu, hmangaihna nasa tak avangin mihring suala tlu tawh, rûl thlah te chu min thlahthlam thei lo va. A mi hmangaihna chu fak tlâkin a lantir a, misual kan nih lai pawhin min hmangaih a, fa nihna min la chantir tlat a ni.

Tlâwm takin ran thlêngah a rawn piang a, a dam chhûng zawngin hmuhsit leh hêkin a awm a, an ûm zui reng a ni. An man a, Kraws lêrah an khai kâng ta a. Pathian fapa thihna atân chuan a tlâwm lua e. Isaia 53:7 “Ani chu hnehchhiahin a awm a, nimahsela a inngaitlâwm a, a ka pawh a âng lo: berâm no talh tûra an hruaia ang leh, berâm a hmul mêttu hmaa a ngawi renga awm ang maiin; a ni, a ka a âng lo.” 53:9 “... a thlân chu mi sualte hnên lamah an ruatsak a.”

Kraws-ah khân Setana chu a tlâwm a, hnehin a awm a ni. Chutih rualin Pathian ngei pawh Kraws-ah ngei khân tihtlâwmin a awm a, mihring sual tlan nân hnehin a awm a ni. Mihring emaw Setana’n emaw Pathian kan hneh tihna ni lovin Pathian chu amah leh amah a inhneh a ni. Inngaihtlâwmna leh hmangaihnain Setana a hneh a, khawvêl a hneh a, amah leh amah ngei pawh a inhneh ta a nih chu! A va ropui êm! Kraws – Pathian tlâwmna hmun hi kan thlir a, Kraws bula kan kal tikah tlâwmna nun kan nei anga keimahni kan inhneh ang a, sual pawh kan hneh dâwn a lo ni.


 
Design by Free WordPress Themes | Re-arranged by Lei hringnun