Aw Lalpa, i malsâwmna hlu

‘Aw Lalpa, i malsâwmna hlu’ tih hla phuahtu Pu Ch. Pasena (Chawngnghilhlova) hi kum 1893 khân Khawrihnîmah a lo piang a. Sir Herbert M.P. châwmin kum 1924 & 1925 khân London-ah lehkha a zuk zir a; Mizote zîngah London-a lehkha zir hmasa ber a ni nghe nghe. Theih tâwpin Pathian rawng a bâwl a, kohhran upa niin kohhran sikul Principal a ni. ‘Tichuan, a rawng a bâwl thin Lalpa hnênah December ni 2, 1961 khân a lo châwl ta.

Ch. Pasena hian Pathian malsawmna kan dawn nasatzia a hmu chiang hle a. Kawng thenkhatah chauh ni lovin “Kan engkim chungah a lang,” a ti hial a. Kan lût leh kan chhuak, kan thu leh kan ding pawh hi Pathian thu vek a ni a, keimahniin engmah kan ti thei lo tih a hmuh chian êm avangin “I thu lo chuan kan nunna hlu, kan neih zawng nên a ral ang,” tiin a au chhuahpui a ni.

Mihring famkim lo, duh tinrênga khat, awhna suala hrin, thinlung uire kan ni chung pawha kan aw neih chhuna “Fak tâwk lo” tia insit tak chung leh Pathian thlazâr hnuaiah lo chuan himna leh damna a awm lo tih hre bawk siin “Min ensan suh” tiin a ngên a; “I duhzâwng min zirtîr rawh,” a tih hian a zawm famkim theih dâwn vang ni lovin Pathian duhzâwng hriat hi khawvêl finna hriat aiin a tha zâwk a, A duhzâwng anga awm chu mihringte tihtûr awm chhun a ni tih a hriat chian vang zâwk a ni. Mihring duhzâwmg hi zawng sual lam âwn sa a ni rêng a.

Kum hlui mual a liam a, hnah hluite an tîl a; khawvêl mawina te, mihring ropuina te rial angin a ral a. Kan sualna te chu tu ma nawh reh theih tawh lohin hunin a liampui ta vung vung mai si. Kan ‘thatlai hun’ te chuan Lalpa hmaa kan dinpui hun nghâkin zamual a liam ta. Nimahsela, ringtute chuan thlasik zîng ni chhuak êng sar ang maia beiseina duhawm kan nei. Chu beiseina chu Ch. Pasena hian hla hmangin “Kan sualna zawng zawngte Lalpa, I theihnain a tihfai hun hmuh kan châk,” tiin nghâkhlel takin rinna mitin a thlîr dauh dauh a ni.

Kum 2013-a kan tihsual te, kan lo tawlh thlûk tawhna te chu tu nge nâwt reha siam tha thei awm? Tu mah kan awm lo. A nih chuan beisei nei lêk lovin kan indawm kun reng dâwn em ni? Ni lo ve. Ch. Pasena bawk hian “Kan faka che, I khawngaihna kan hmuh hian,” a lo ti mathlâwn lo va; Pathian khawngaihna leh hmangaihna avang chuan kan sualna te chu nawhreh theih a lo ni leh ta! Kan tihsualah ngaihdam dîl a, TISUAL LEH TAWH LO tûra Pathian chakna rinchhana ke kan pên a pawimawh hle. Beiseina thar nên, kan chunga Pathian thiltih mak hmuh inbeiseiin Pu Ch. Pasena ang hian rinna mitin kum 2014 hi i thlîr ang u.

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 29.12.2013 khân dah a ni.

Read more »

Beiseina Rûn No. 11

Hmangaihnain man a nei lo

Tum khat chu loneitu hian ui note pali a zuar a, a huan kil khatah a dah a. Mipa naupang hi a lo kal a, “Ui note i zawrh zînga pakhat ka lei duh e,” a rawn ti a.

Loneitu chuan a nghâwnga a thlan hrûk zoh zoh pah hian, “Hêng ui note ka zawrhte hi an nu leh pate rêng an tha a; chuvangin a man pawh a sâng hle asin,” a lo ti ve thung a. Mipa naupang chuan a ipte a han zen a, pawisa nawi tam fe hi a rawn hûm chhuak a. “Ka pu, cent 39 ka nei a, tikhân min entîr phal tawh ang em?” a ti zui a. Loneitu chuan lâwm hmêl takin a lu a bu nghut nghut a, mipa naupang chu ui note a dahna lamah a hruai nghâl a.

Mipa naupang chuan ui note chu a han thlîr a, a neitupa sawi ang tak chuan an lo duhawm hlawm hle mai a. Loneitu chuan ball a han lîr lût a, ui note chuan man tumin an ûm laih laih a. A hnuhnung berah chuan pakhat hi hlim takin a tlân ve tiang tiang a, a thiante a ûmphâk lohziaah leh a tlân dân atang chuan a ke a dik tâwk tih a hriat theih mai. A hnuhnung bera ui note tlân chu a hmuh veleh mipa naupang chuan rang takin a kâwk va a, “Saw saw ka duh e,” a ti ta a.

Loneitu chuan mipa naupang lu chu a han chûl a, “Bawiha, saw zawng eng tikah mah tlân pangngaiin a tlân thei dâwn lo va, i infiampui thei ngai dâwn hek lo; chuvangin a dang hi thlang zâwk rawh khai,” a ti a.

Mipa naupang chuan engtin mah a chhâng lo. A kûn hniam a, a kekawrtlâwn chu a tawn tawnin a han hlîm a; mak tak maiin a ke khing hnihah chuan thir ke lem hi a lo invuah reng mai a. Mipa naupang chuan loneitu chu a han en a, “Ka pu, i hmuh ang hian kei pawh ka tlân chak thei bîk chuang hleinem; chuvangin kan pahnih hian kan inhrethiam tawh ngawtin ka ring,” a ti ta a.

Loneitu chuan mipa naupang chu a en vawng vawng a. Ui note chu a’n pawm kâng a, mipa naupang chu a pe nghâl a. Naupang chuan a man zât tur a lo zawt vat a. Loneitu chuan naupang chu duat takin a kuah a. Dam dap hian “Bawiha, a man a nghai lo ve. Hmangaihnain man a nei ngai hleinem,” a ti ta a.

Lal Isua hi a ropuina leh makna nên rawn kal ta sela, kan inhrethiam tawn thei hauh lo vang. Chuvangin nang leh kei anga rawn insiamin, ran thlêngah a lo piang a. Kan chak lohna te hriain kan tawrh ang hrehawmna leh lungngaihna te a rawn tuar a ni. Ani tluka min hrethiamtu hi vanhnuai khuavêlah hian an piang leh tawh lo’ng!

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 22.12.2013 khân dah a ni.

Read more »

Beiseina Rûn No. 10

Lâk aiin pêkin lukhâwng a nei

Paula chuan a unaupa hnên atangin Krismas present-ah car thar nalh tak mai hi a dawng a. Urlâwk tlaia a office atanga a lo chhuah chuan a motor thar chu mipa naupang retheih hmêl deuh maiin ngun tak maia a lo thlêk kual vêl hi a va hmu a, “Ka pu, i car thar em ni?” a lo ti a.

Paula chuan, “Aw, ni e, ka unaupain Krismas present-a min pêk a nih hi,” a han tih chuan chu naupang tê chuan mak a ti khawp mai a. “I unaupa pêk che maw? A man engmah i chawi lo va maw? Theih ni se chuan...,” a ti chuai raih mai a.

Paula chuan chu naupangin sawi a tum chu a lo rin hriat a, ‘Theih ni se chuti ang unaupa neih ve chu ka va han châk êm!’ a tih a ring a, mahse, “Chuti ang unaupa nih chu ka va han châk êm!” a ti ta daih mai chuan a tiphu zawk mai a.

Paula chuan mak ti deuhin naupang chu a en a, “Ka car tharah hian i chuang châk em?” tiin a han zâwt a. “Chuang châk lutuk,” a lo ti var a.

Rei lote an chuan kual hnu chuan mipa naupang chuan, “Kan in bulah tlân kual ila, rem i ti em?” tiin a zâwt a. Paula chu a nui ru deuh tat tat a, chu naupangin a tum niâwma a rin chu an thenawm te hmuhah va intihtheih vêl a châk a nih a ring a. Mahse, a rindân chu a lo dik leh ta hauh lo mai. Mipa naupang chuan, “Kan in bulah sâwn i ding lawk ang aw,” a ti a.

An inah chuan a tlân lût a, a rawn chhuah leh chuan a unaupa piangsual hi a rawn paw chhuak a. Car bulah chuan a thuttîr a, “He car hi alawm ka hrilh che kha. A unaupain Krismas present-a a leisak a nih hi. Pawisa a pêk ve pawh a ngai lo. Eng tik niah emaw chuan heti ang car hi ka la leisak ve che ang a, dawra Krismas thil mawi tak tak an zawrh ka hrilh thin che kha i la hmu ve dâwn nia,” tiin a hrilh mawlh mawlh a.

Paula chuan chu naupang piangsual leh a u chu a car-ah chuan a chuantîr a. Hmun hrang hrangah a kalpuiin hlim takin hun an hmang ta a.

Chu urlâwk nia thil thleng avang chuan Lal Isua thusawi, “Lâk aiin pêkin lukhâwng a nei zâwk,” tih chu Paula chuan a awmze dik tak a lo hre ta a ni.

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 15.12.2013 khân dah a ni.

Read more »

Beiseina Rûn No. 9

Lehkhamawi

Hmânlai hian pa pakhat, a nupui fanaute tâna hna thawk rim êm êm mai hi a awm a. Krismas lo thlen hma deuh hian tûk khat chu a fanu kum nga mi lek hian a sum thawh chhuah sa chu lehkhamawi leh bâwm lei nân a lo hman ve avangin a hrem a.

Sum leh pai an pachhe hle a, Krismas eve a lo thlen phei chuan a rilru a hrehawm hle a. An Krismas tree hnuaia thilpêk bâwm, a fanuin lehkha mawia a tuam a hmuh phei chuan a lâwm lo letling zâwk hial a. Chu bâwm chhûngah chuan eng nge awm ang tih te a ngaihtuah neuh neuh a, a chhûnga dah tur pawh chu a lei ngei a ngai awm si a, khawia pawisain nge a lei ang tih te chuan a rilru a tibuai hle.

A tûk zing a lo thlen chuan naupang te chu hlim takin a lo tho a, a phûrin a thothâng hle a, a present bâwm chei mawi chu nui var var chungin a pa hnênah a rawn keng a. “Ka pa, hei i tân,” tiin a pe a.

A fanuin chutia uluk taka a chei, pawisa eng emaw zât a hman ralna chhan chu tha tâwk hlein a ring a. A hmaa a fanu a lo hauh hrepna te pawh chu a inthiam lo ru ang reng hle a. Bâwm chu a han hawng a, a chhûngah chuan engmah a lo awm hauh lo! A pa chu a thinrim hle a, “Mi thilpêk i pêk rêng rêngin a chhûngah eng emaw tal a awm tur a ni tih i hre miah lo em ni?” tiin a hau leh ta hrep mai a.

A fanu chuan mittui parawl teuh chung hian a pa chu a chhoh en vang vang a, zawi te hian “Ka pa, a ruak ringawt a ni hleinêm. A khah hma chu ka duhsakna fawh thianghlimin ka fâwp asin,” a ti a. A pa thinlung chu a kehsawm ta! A fanu duhawm tak chu duat taka kuahin a fâwp ngawih ngawih a. Awmze nei lova a thinrim vak avangin ngaihdam a dil mawlh mawlh mai a.

Ni tam a ral hmain chu hmeichhe naupang tê chu accident avangin a thi ta hlauh mai a. A pa chuan a fanu bâwm chu a khum bulah dahin lunglêng êm êmin a thlir vawng vawng thin. Harsatna leh lungngaihna a tawh châng te hian chu bâwm chu hawngin a chhûnga a fanuin hmangaihna thinlung nena a fawh thianghlim a dah chu a zuk fâwp ve thin a ni.

Keini pawh hian hmuh theih loh bâwm chhûngah, hmangaihna fawh thianghlima khat thilpêk hlu tak chu kan fate, kan chhûngte, kan thiante leh Pathian hnên atangin kan dawng thin a ni. Chu aia hlu leh ropui chu tu mah hian present kan dawng ngai hauh lo.

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 08.12.2013 khân dah a ni.

Read more »

Beiseina Rûn No. 8

Zanthiang reh lai takin 

Joseph Mohr-a hi kum 1792 khân Salzburg, Austria ramah a lo piang a. Naupang tê a nih lai atangin zaipawlah te a tel thin a. Kum 1815 khân Roman Catholic puithiam-ah nem ngheh a ni a. Kum 1818 khân St. Nicholas, Alps tlâng ram mawi tak maiah puithiam hna thawkin a awm a. Chumi rama hna a thawh lai chuan ‘Zanthiang reh lai takin’ tih Krismas hla ropui leh mawi tak mai hi German tawngin a lo phuah ta a ni.

A thianpa, an biak ina rimawi tumtu ni bawk nên chuan Krismas hla tha tak biak ina sak tûr an nei lo chu an veizia an sawi dûn fo a. An biak in piano a tha lo bawk nên, rimawi an duhthusam an nei dâwn si lo, an hma lawka Krismas lo thleng mai tûra sak atân he hla hi a phuah ta a ni. A thianpa hnêna a hla thu a va hmuh chuan ani chuan, “Thianpa, Krismas hla mawi ber mai i siam chhuak ta a nih hi. Lalpa chu fakin awm rawh se,” tiin a lo au chûl mai a ni.

Heti ang takin khawvêl pumpuiah sak hlawh a ni ang tih rin ngaihna rêng an hre pha lo a, an khuaah bâk sak a hlawh an ring lo rêng rêng. An biak in piano siam tha tûra lo kal Karl Maurachen-a chuan chu hla chu a la chhâwng a, Austria leh Germany-ah te chuan a lo lâr ta hle mai a. Chûng hun laia zaithiam lâr tak Strasser Children’s Quartet an tih te chuan an sa lâr hle mai bawk a. Kum 1839 khân United States-ah lo lâr ve tanin, saptawng ringawt pawhin chi riatah an let chhuak hial a ni. Tûnah chuan khawvêla tawng hman lâr chi hrang hrangah lehlin a ni deuh vek tawh nghe nghe.

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 01.12.2013 khân dah a ni.

Read more »

Ka pa-in min vua

Naupang tê ka nih laiin tum khat chu ka pa-in kan unau thumin min vua a, chhuat laiah kan tlu khâwm dal a, kan tap hliam hliam a. Kan khawngaihthlâk hlawm khawpin ka ring. Office chawlh nikhuaa ka nu leh pa huana an kal chângin chaw lo chhûm turin min ti thin a. Eng emaw chânga ka lêng rei lutuk hian chaw chhum ka theihnghilh leh zauh thin. Ka nu leh pa an rawn haw a, chaw ka lo la chhum loh hian a chhan min zawt a, kei lah hian mawi zet zetin dâwt ka sawi ve ziah thin. Ka nu leh pa erawhin dâwt ka sawi tih chu an hai hauh lo thung.

Ka pa hian min vaw khât hle a, kan unau thuma a ruala min vuak chu tûn thleng hian a la chhunzawm leh ta lo va, ka lâwm hle! Min vuakna chhan erawh ka hrechhuak zo ta lo. A chhan ka hriat chhuah zawh tawh loh avang chuan a chhan a holam hle tihna erawh a ni chuang lo. Kan sim ta te pawh a ni ang. Ka naupan laiin kei aia rual û zâwkte ka kâwm nasa hle a, meizial zûk rûkte ka chîng a, ka hrât ve hle thin. Tum khat, chutia biri bung, kawngsir vêla mi kan chhar kan zûk zawh chuan inah ka hawng a, ka nu leh paten min hriat ka hlauh êm avangin chhûngte pawh be ngam lovin tui khawihnaah ka kal nghâl a. Uluk thei ang berin kam ka thuah a, a reh har hle thung. Fihlim taa ka inngaih hnu chuan, engthâwl leh thawveng tak chung hian ka inher a, ka nu leh ka pa chuan ka hnung lam atangin min lo en reng chu niin! Ka hmu chiah chu ka phu chiang hle!

Min hau ang a, min vua ang a, chhuatlaiah ka let leh tawp tawp dâwn a nih hi ka ti rilru hman a. Mahse, chuti ang chu a thleng ta hauh lo. Engmah an sawi lova kam khat pawhin min hau ta miah lo. Ka rin loh dân deuha thil a thleng ta chu ka ngaih lam lam te pawh a tha lo rum rum a. Ka tihsual ka inhriat chhuah phah a, ka zak ta ngawih ngawih a ni. Ka pa min vuakna chhan kha ka hre lo a, ka sim ta em tih pawh ka inhre hek lo; nimahsela, min hau miah loa ka hnung atanga ka thil tihsual thup tuma ka bei lai, hmangaihna leh lainatna nêna min thlîr reng lai erawh ka theihnghilh thei lo. Chu hmangaihna thinlung chuan ka sual tih duhna rilru chu min hnehsak ta a, tûn thlengin meizial ka zu leh ta lo. A fawh pawh ka fâwp chhin ngai ta eih lo.

Read more »

Beiseina Rûn No. 7

Ken Gaub

Ken Gaub-a chu khawvêl hmun hrang hrangah rawngbâwlin an kal thin a. Magazine, radio leh TV mai bâkah thalaite zingah rawng a bâwl bawk thin.

1970 khân Dayton, Ohio-ah rawngbâwl tura an chhungkuaa an feh chhuak chu a inngaihtuah buai hle a. A rawngbâwl dân chu Pathian duhzâwng a ni em, a duhna hmunah a rawng a bâwl em tih te ngaihtuahin a rilru a buai hle a ni.

Eitur zawrhna hmun an thleng a, remchang hmasa berah inhnawh puar tûrin an ding a. Signboard lo intar tuar mai a hmuh chuan chuti ang hriattirna (sign) chu Pathian hnên atanga hmuh a mamawhzia a rilruah a lo lang nghâl a. An bus an hûn rem hnu chuan eitur zawngin an chhuk ta sap sap a. A nupuiin thil ei tura a sâwm pawh chuan a ril a la tam loh thu leh vah thawven a duh zâwk thuin a lo chhâng mai a.

A tei kual vêl lai chuan a bul maia public phone booth-a telephone chu a lo ri ral ral a; a han hawi kual a, dâwr hnathawkte lah chuan an rawn ngaihsak bawk si lo, a ri reng mai bawk si. Emergency a nih tâkin tiin phone chu a va la a. “Hello,” a han tih chuan operator-in “Ken Gaub-a an be duh e,” a rawn ti chu a phu chiang hle.

Chulai hmun chu an zinkawng mai a ni a, chutia telephone-a an rawn be duh ta mai chu a mak ngawt rêng a ni. “Ken Gaub-a an be duh e,” a rawn tih leh pawh chuan miin an tihder a nih a ring hial a. Operator chuan vîn deuh hlek a, “Ken Gaub-a an be duh e,” a rawn tih leh chuan a harh chhuak zawk a, “Ken Gaub-a ka ni e,” a han tih chuan hmeichhe aw hian, “Kha mi ngei kha ka biak duh chu a ni,” a rawn ti nghâl a. “Ka hming chu Millie-i a ni a, Harrisburg, Pennsylvania atangin ka rawn phone che a ni. Ka nun hi a mangangin a buai êm êm mai a, mahni intihhlum mai pawh ka pawisa tawh lo. Ka chhûngte lehkha hnutchhiah tûr ka ziah laiin ka rilruin Pathian hnênah ka tawngtai a, “Lalpa, mahni nunna êm lâk hi chu ka duh bîk lo; mahse, kawng dang ka hre tawh si lo, min ngaidam ang che,” ka tih lai takin ka mitthlaah TV-a i thusawi lai kha a lo lang a. He thuhriltu hian ka mangannaah min tanpui thei dâwn a nih hi ka ti a. Mahse, tu nge i nih leh i phone number ka hre bawk si lo.”

“Ka lehkha ziah lai ka chhunzawm leh dâwn lai chuan ka rilruah number a lo lang zut zut a. Lehkha themah ka chhinchhiah nghâl a. Chu number chu ka en vang vang a, Pathianin i phone number min rawn pe a nih ka ring ta tlat mai a. Telephone operator hnênah number chu min thlunzawmsak tûrin ka ngên a. Tûna heti anga ka han be thei ta mai che hi mak ka va ti êm!” a rawn tih pah te chuan a la inhnît hlawp hlawp a. Dayton, Ohio hmun pakhata Ken Gaub-a te zin hahchâwl lai a rawn zawng hmu nawlh mai a nih chu! Ken Gaub-a chuan telephone hmang chuan Millie-i chu Pathian thu a hrilh a. Isua hnênah chumi zân la la chuan a hruai thleng ta a ni.

An inbiak zawh hnu pawh chuan Ken Gaub-a chuan mak a ti tâwp thei lo. A hma lawkin a tawngtai a, Pathianin a rawngbâwlna a hriatpui a ni tih chiang takin a rawn hrilh a, hriattirna (sign) a rawn pe a ni tih a hrechhuak leh ta a.

A thinlung chu hlimna leh lawmnain a luangliam a, “Barbara, Lalpan ka rawngbâwlna hi min hriatpui asin,” tiin a nupui chu a hrilh thei ta a ni. Nang leh kei hian kan rawngbâwlna hi Pathianin min hriatpui a ni tih hriatna chiang tak emaw hriattirna (sign) emaw kan hmu ve ngai em?

NB: Kan kohhran (Shalom) chanchinbu Pathianni tin chhuak thin 'Shalom'-ah 'Beiseina Rûn' tih column ka siam a, chutah chuan he thu hi 24.11.2013 khân dah a ni.

Read more »