Wednesday, January 11, 2017

Missionary Day 123-na



January ni 11 hi Missionary Day vawi 123-na a lo ni leh ta reng mai. He ni hi Mizoram tân chuan ni chhinchhiah tlâk leh hlu ber zinga mi a ni. Zosap missionary-te kan tâna an hlutzia hi kan theihnghilh mai ang tih a hlauhawm hle. Sap Upa (Rev. FW Savidge) leh Pu Buanga (Rev. JH Lorrain) te kha Pathianin Mizoramah rawn tîr lo ta se tun dinhmun hi kan thleng kher lo maithei. Fak tlâk chu faka chawimawi phu chu chawimawi mai hi a zâr zotute tân chuan kan tihmâkmawh a ni.

December ni 25 (Krismas ni), 1871 khân sap sipai officer, Thomas Herbert Lewin (Thangliana) chu a nupui Dari leh a hote nen Belkhai atanga mêl 6 Tuikawi khuaah Krismas hman puiin an kal a. Mizote hnênah Isua pian thu a sawi nghe nghe. March Ni 15, 1891 khân The Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission hnuaia Khasi hills Shella khuaa missionary thawk lai Rev. William Williams chuan Mizote chanchin a lo hriat thawi tawh avangin missionary intirh nân a tha dâwn em tih en thlithlai turin Tlawng dung zawhin Mizoram a rawn zin a, Bible milemte pawh a sem ni âwm a ni. A rual hian midang pathum Scottish mi Benjamin Aitken, Assamese mi Kasinath leh Khasi mi U Khanai te an rawn tel ve bawk. Thla khat chauh châm phalna pêk a nih avangin a thawhna lamah a haw leh thuai a. William Williams-an Mizote min veina hi a ropui; amaherawhchu, hemi hnu lawk April 21, 1892-ah a thi ta hlauh mai a, a thil tum erawh a tihlawhtling thei ta lo.

January 11, 1894 khan kan rama missionary hmasa ber Sap Upa leh Pu Buanga-te chuan Sairang an lo thleng a. Heta tanga chhiar tana a kum za-na, Mizoram Gospel Centenery chu Mizoram kohhran lian pahnih Mizoram Baptist Kohhran, Presbyterian Church of India, Mizoram Synod leh kohhran dangte chuan lungrual takin Mizoram pum huapin 1994 khân ropui takin an lawm a ni.

Pu Buanga hi tawng lama mi ril, mi thiam, tawng thiam chak tak a ni a, Sap Upa lah Cambridge University chhuak, Ph.D nei a ni bawk. Hei hi hnam missionary hmasa ber ni tura thil pawimawh tak a ni. Mizoram an rawn luh hnuin Mizo tawng A, Aw, B min siamsak a, Mizote lehkha zirtirin ziak leh chhiar kan lo thiam tan ta. A hnuah Mizo English Dictionary an siam leh a, thumal 7000 zet an dah a, a bu lian zâwkah phei chuan thumal 30,000 chuang an dah a ni. Hêng bâkah hian Bible lehlin hna an thawk bawk. Mizote Chanchin Tha min hrilh a, thinlung takin Mizote min hmangaih a, Kristian hmasate inkhawmnaah pawh mittui tla khawpin Mizo hla an sa thei hial a ni.

August 21, 1895 atangin Bible lehlin hna an thawk a, Luka ziak chu an lehlin hmasak ber niin hemi hnu hian Chanchin Tha Johana ziak leh Tirhkohte Thiltih an letling chhunzawm a ni. Rev. DE Jones a lo chhuah khân Bible lehlin kawngah puiin Lunglei lama an rawn chuanchhuah leh hnuah Zosapthara (Edwin Rowlands) te nen lehlin hna an thawk chhunzawm a, a hnua Pu Sandy-a khân a pui leh bawk. Bible bu pum letling tur hian inchan semin hmâr lamah Pu EL Mendus kaihhruaina hnuaiah Mizo Kristian hmasa ten lehlin hna an thawk a, chhim lamah Pu Buanga hoin Kristian rawngbawltu hmasa ten an letling a, Pu Buanga haw hnuah Rev. WAR Wenger, Rev. J. Raper leh Rev. HW Carter ten an bei zui a. Nasa taka an beih hnuah kum 1959 khan Mizo Bible bu pum hmasa ber chu tlangzarh a ni ta a ni.

Sap Upa khân a bangla kha dam lo enkawl nan a hmang thin. Baptist Missionary Society hnuaia Zosap Nurse Miss E.O Dicks (Pi Dawki) hoin kum 1919 khân damdawi in din tan a ni a, hei hi vawiina Kristian Hospital, Serkawn bul tanna a ni. He damdawi ina doctor hmasa ber Dr. HG Stockley (Dr Zomuana) chu kum 1957 khân a thawk tan.

Hmâr lamah pawh Durtlang lal Pu M. Suaka’n Derhken tlanga Welsh Mission ram a pêkah kum 1928 khân Mizorama missionary doctor puitling lo kal hmasa ber Dr. John Williams-a hoin D. Thianga (compounder) leh Tlawmkungi te nên damdawi in an din a, hei hi vawiina Presbyterian Hospital, Durtlang kan tih hi a ni.

Mizorama Missionary hmasa ber Pu Buanga leh Sap Upa te’n A, Aw, B min siamsak hnuin Mizoram an lo thlen atanga thla 3 hnu April ni 2, 1894-ah Thangphunga vengah sikul an hawng tan a, Thangphunga leh Suaka te chu zirlai hmasa ber an ni. Hemi hnu kum 1895-ah Mizo zirtirh bu (A Lushai Primer) chu siam niin hei hi Mizo tawng lehkhabu hmasa ber a ni. Rev. DE Jones (Zosaphluia) chuan kum 1898 atangin sorkar puihnain sikul a hawng tan bawk a, kum 1897-ah Lungleiah sikul hawn a ni bawk.

Pi leh pute kha ramhuai hlau rêng rênga khawsa an ni a. Inthawiin sa leh khua an bia a, tihlâwm tur tinrêng dapin malsawmna dawn an tum thin. Nun thlamuang lo leh indo rêng rênga khawsain chak zâwk nih an inchuh a, khawsak phung hniam êm êm siin hriselna lam an ngaihthah hle bawk. Mi lu la hnam leh hmuh theih loh leh puithuna âtthlâk tak ring hnam an ni. Kan dinhmun ang hian kal zêl ta ila, kan ral a nih loh vêk pawhin sakhaw dang bia-in ram thim vei ngai tak kan ni ngei ang.

Hêng zawng zawng hi kan Zosap missionary-te khân an hmu nghâl a, a sutkianna kawng awmchhun chu zirna leh Pathian thu a ni tih an hria a. Isua chanchin tha min rawn hrilh a, A, Aw, B min zirtir a, tunah chuan ziak leh chhiar thiam hnam kan lo ni ta. Kohhran min dinsakin kalphung fel tak min duansak a, hnam dang hrim hrim chemhâr thin khân a tha zawnga thiana siam dan te pawh kan lo thiam chho ta.

Kawng tinrênga kan hnam hmasawnna an ni a, kan ram leh hnam lungphûm phûmtute an ni. Lalpan kan pioneer missionary Sap Upa leh Pu Buanga-te hmangin thil ropui tak min tihsak avangin Pathian hnênah lawmthu i sawi ang u. Mizo mipuite leh kan ram tâna an tangkaizia leh an hlutzia hi lehkha phekah hian ziah sên rual a ni lo.

Kan ram sorkar, kohhran leh mipui zawng zawngte hian January 11, Missionary Day hi hlut nachang hria ila, kohhran tin ten Pathian hnena lawmthu sawia inkhawmna hun atan i hmang theuh ang u. He hun ropui leh awmze nei tak hi kan missionary-te rawngbawlna avanga Lalpa fak leh chawimawi nân i hmang theuh ang u. Kan ram sorkar-in chhuti ni atan a lo puang hi a lawmawm hle a, Zofate khawvela kan awm ve chhûng chu tidanglam loin hmang chhunzawm zel thei ila a va lawmawm dâwn êm!

Thu lâkna:
www.mizobaptist.org/
www.mizoarchive.com/
www.misual.com/
www.zalen.co.in/

Thursday, November 24, 2016

Smartphone

 
 
Kum 1878-ah Alexander Graham Bell-in telephone a hmu chhuak a. Kum 138 (2016) a liam meuh chuan telephone mai ni tawh loin smartphone chu kan nun pumpui luahtu a lo ni ta. 1980 chhoah khan Motorola company chuan cellphone a siam chhuak a. Tuna kan hman lai nen erawh a danglam hle. 1 KG dawn te a ni lawih mai!

Smartphone tia kan sawi mai siam chhuak hmasatu chu IBM company leh BellSouth company te an ni a, mipui hman theih turin kum 1993 khan an zuar chhuak. Tuna kan smartphone hman te hi chu ‘engkim’ tih theihna a ni tawh a, kan hun leh tha zawng zawng kan bilh lut ta vek zawng a nih hi.

2015 chhunga khawvela smartphone hmang nasa zual ramte chu (mipui zat atanga chhutin)- 1.South Korea (88%), 2. Australia (77%), 3. Israel (74%), 4. United States (72%), 5. Spain (71%), 36. India (17%). Kum 2016 kal mekah India ram mipui maktaduai 220-in smartphone kan hmang mek. India hi khawvela smartphone zawrh sum lian ber US dawttu kan ni.

www.statista.com tarlan danin kum 2017-ah chuan India rama smartphone hmangtu maktaduai 340.2 chuang awm tawh tura ngaih a ni. Khawvel pumah tluklehdingawn 2 aia tamin an hmang tawh tura rin a ni bawk.

Phone khawih nasat lutuk hian kan hringnunah leh Krista hnung kan zuina kawngah harsatna min siam ta fo mai. Ni tina kan phone khawih hun hi a percent zawng phei chuan a sang viauin a rinawm.

Hun tha tam tak kan hloh phah a ni. Phone khawih tam lutuk hian pawisa a tihhek mai bakah hlimna eng emaw chen min thlen mah se, a rei hnuah nun a lo tinguai leh fo thin. ‘Eden huan life’ leh ‘industrial life’ te kha chu danglam tak a ni a, ‘liberalization life’ leh ‘its my life’ te pawh kan kalsan titih ta. Tuna kan life hi chu sawi thiam pawh har tawh tak a ni.

Smartphone nena kan hlimna ai hian cellphone nena kan hlimna kha a sang zâwk a. Cellphone hum chunga hlimna kan chhar aiin hum loa ka hlimna kha a sang zâwk tih kan hrechhuak fo dawn a ni. Smartphone khawih nasat lutuk hi sex aiin insum a har zâwk hialin a rinawm.

Kutphah tiat lekin min thunun hnehzia hi sawi mai pawhin a fiah zo tawh lo. Zu ngawlvei te nen kan danglamna chu kan bengchheng ve lo hi a ni. Pawisa a hek a, kan ruihchilh bawk. Insum kan ngai hle. Kan hun hlu min chhuhsak a, kan quality pawh min laksak a ni. Chem loa lu latu hian thalai chauh ni lo naupang leh upa thleng pawhin a zuah dawn si lo. A thatna tam tak sawi sen ni lo mah se, kan hlutna min chhuhsak nasatzia hi i chhût ngun fo ang u. Do loa hman thiam a hun ta hle.

Wednesday, November 2, 2016

Civilized Christian



A Mizo tawngin ka dah dawn a, duh anga a fiah hleihtheih loh avangin a thupuiah chuan buai lo phawt mai ang.

Kristian buchut leh buh deuh nih hi a inhmeh lo. Lehkha kan thiam emaw thiam lo emaw Pathian hian min tibengvar thin a, Bible hian finna tam tak min ziah chhuahsak a ni. Pathian ‘aw’ hre thin leh Bible chhiara taima taka tawngtai thin chuan finna a var pawh nge nge.

Kristian chu hnam mâwl nihna ata hnam fing leh changkangah a inlet thin. Mize hrang hrang nei mah ila, Pathian hian min thlâk fo rêng a ni. Zakzum tak pawh Pathian avangin a lo leikâng a, huaisen takin thil a tih theih phah ta thin.

Kristian hawi harh lo lutuk nih hi zahthlâkah lâk a hun ta hle. Kristian chuan khawvel chanchin a hre tur a ni a, van lam chanchin thlengin a hre tur a ni. Van ngaih hla kan sak rualin khawvel ropuina leh hausakna awmzia pawh kan hre tel tur a ni.

Kristian chuan a rinna tihchak nan rinna awmzia a zir fo tur a ni a, rinhlelhna awmzia pawh a hre tho tur a ni. Rinawm turin a bei ang a, sualna hrang hrang bul leh a hnathawh te pawh a hre kîlh kêlh tur a ni.

Kristian chuan khawvel inlum let dân leh sik leh sa a hre thiam tur a ni a, Pathian kutchhuak kan tihchinpen dân leh Pathian thu nên a hmer kawp thiam tur a ni. Tunlai khawvel hmasawnna man thiam turin a zir fo tur a ni a, hmasawnna kâra ringtu nghet tak nih theih dan pawh a zir chhuak ngei tur a ni.

Kristian chuan rual pâwl thiam a zir tur a ni a, a khawvel a zauh hrâm hrâm tur a ni. Mahni in leh biak in inkâr kawng chauh bel hlurh loin veng chhûng kawng hrang hrang a bel tur a ni a, a kal fo bawk tur a ni. Khawvêl tuhverhah dâkin news a chhiar fo tur a ni a, TV pawh thlirin khawvêl thil kan tih fo te hi a thlir thin tur a ni.

Kristian chu belhchian dâwl a ni tur a ni a, zawhna chhâng thei turin a inzir zau tur a ni. A awmna hmun a tawpin a bawlhhlawh tur a ni lo a, khawvêl mite entawn tlâk leh fak tlâkin a invawng thianghlim tur a ni. Pathianin min pêk Bible-ah hian finna leh changkanna tam tak a awm a, a hmang tangkai tur a ni. Midangte zingah tlâwm tak siin a chungnung tur a ni. Isua kha tlâwm tak sia civilised person a ni si a.

Khawhar natna



A nat vanga hrehawm a ni lo a, he natna veite hi damdawi ina hruai chi pawh an ni chuang lo. Natna benvawn a nihna lai te pawh a awm a, chhuah hun a nei fo thin. Mi thiamten a damdawi an la hmuchhuak lo hi he natna veitute lawmna a ni hlauh thung.

Zanlai pelh tawha nghathu rêp ang maia kan men kar tawh hi chuan khawharna hian min bual tih hai rual a ni lo. A scientific name phuah turin khawi lam scientist leh doctor mahin an thluak an virtir thiam lo.

Khawharna hian mi tin min delh a, mal ngawih ngawiha inhriatna te hi kan nei vek. He thil hian mihring zawng zawng a fan chhuak a, paih bo duh mah ila, kan thei si lo. Mahni inkhawngaihna te hi kan nei fur nia. A rei chuan thil tha lo zâwk a thlen theih avangin ngaihtuahna la pêng thei tur thildang tih a tha.

Khawharna hian nawmna eng emaw tak a thlen avangin khawharna hi mak tih tur a ni lo a, thil danglam takah ngaih tur a ni bawk hek lo. Amaherawhchu, khawharna leh mahni inkhawngaihna hi a kal kawpa kan inngaihtuah ngut ngut chuan drepression leh insomnia te kan nei mai thin.

Programme hrang hrang kan hman zawha in lama kan haw te hian mal ngawih ngawiha inhriatna a lo awm thin. Hetih hunah hian khawhar hnêm emaw zawn tumin rilruin kil tin a dap a, thenkhat chuan zu leh thil tha lo tam tak an tih phah fo.

Khawhar rûkna hi mi tin nuna bet a nih avangin khawhar hman lêk loa kan buai emaw thil danga kan inhman chuan nunphung pangngai kan kal pêl tihna a ni ang. He khawharna hian Pathian lam min hnaihtir sela, vanram ngaihna min neihtir sela, chu chuan kan ringtu nun a chawi kang thei dawn a ni.

Khawhar natna hian lan chhuah châng a nei a, chutih hunah chuan kan chênpui te emaw kan bula awm te tana hrehawm khawpa khawsak a awl. Kan khawharna hi midang han sawipui vak chi a nih loh avang leh sawi vak tur pawh a awm chuan si loh avangin lehlam hawia mittui hrûk a ngai leh thin. Amaherawhchu, khawhar natna hi inhnehtir tur a ni lo a, a lo lan chânga tawrh hrâm hrâm a, tawrh chhuah tum tur a ni. A rei lo. Zan khat emaw lek a ni fo.

Attack



Game hrang hrang kan en chuan defensive strategy leh attacking strategy a awm thin a. Hei hian game kalphung nasa takin a thlâk thin. Defensive strategy hian thatna tam tak a neih laiin attack ve lo na na na chuan invên sên loh hun emaw tihsual hun a nei thin.

Attacking strategy hian an tihfuh chuan hnehna an chang fo. Tihsual erawh chuan chhiat duaina a ni bawk. Pacquiao leh Mayweather inhnek tumah pawh Mayweather khân defensive game a khêl a, a hmuhnawm lo kan ti viau nachungin hnehna a chang lel thung.

Kohhrana rawng kan bawlhonaah te, khawtlânga kan inhmannaah te hian thenkhat chuan attacking game hi kan khêl fo. Mite that tâwk lohna kan hmu thei êm êm a, an chak lohna laiah kan attack chat chat thin.

Setana hian ringtute hi kan chakna zâwnah ni loin kan chak lohna leh kan panna laiah zêl min bei thin. Chuti ang chiah chuan kohhran khata rawngbawlho thin te hi hmanruaah hmangin keimahni leh keimahni min indotir thin a. Kan chak lohna laiah kan in attack a, chak lo lehzualin kan insiam ta thin a ni.

Ringtute hi defensive game khêl reng tur kan ni lo a, Setana hi attack ve tur kan ni. Amaherawhchu, kan target erawh kan chian a tûl hle.

Kan rawngbawlpuite hi kan beih turte an ni lo a, an chak lohna kan hria a nih pawhin kan tawngtaisak zâwk tur a ni. “Kan buante hi tisa leh thisen an ni si lo, lalnate leh, thuneihnate leh, he thim chunga khawvel roreltute leh, van hmunahte thlarau sualho awmte an ni zâwk e.” (Ephesi 6:12).

“Ram pawh mahni a indo chuan, chu mi ram chu a ding chhuak thei lo vang. Chhûng khat pawh mahni an indo chuan, chu mite chhûng chu an ding chhuak thei lo vang.” (Marka 3:24&25). Kan do hi kan hriat chian a tûl a, keimahni leh keimahni min indotirtu hi kan beih lêt ve a hun tawk zâwk a ni.

Tuesday, October 11, 2016

Rethei lâwmna leh hausa duhthusam


Retheihna ûm bo tumin khawvel a buai a. Hausate sum chhep relh avangin khawvêl a chingchivêt bawk. Retheite hausak ve hun nghâkhlel takin thlir thin mah ila, ni khi thimah a chan a, thla khi thisenah a chan hma loh zawng hausa tia sawi an hlawh dâwn si lo.

Retheite lâwmna hi sum leh pai ni sela, hausate hi an va nihlawh dâwn êm! Retheite retheihna hi sum leh pai ni sela, hausate hausakna hi tangka a ni ngei ang. Retheite retheih chhan hi an kutah ni loin a thlîrtu mitah zâwk a lo ni. Hausate hausakna hi an sum neihah kan teh a, ‘emaw’ kan ti fo.

Retheite lâwmna hi maian bai insuahah lek pawh a sân viau laiin hausate duhthusam erawh sing chuang man pheikhawk a ni thin. Retheite lâwmna hi bus fare rate tihhniamah a innghah laiin hausate duhthusam erawh nuai 10 chuang man car a ni si.

Rethei lâwmna hi kan bul velah hmuh mai tur tam tak a awm laiin hausa duhthusam erawh ram hla takah kal a ngai fo thin. Rethei lâwmna hi tawng chen a nih laiin hausa duhthusam erawh mêl kal a ngai si.

Rethei lâwmna hian mittui a koh chhuah fo laiin hausa duhthusam erawh zan khaw tai rêk thlenga men a ngai. Rethei lâwmna hian thenawm khawvêng a tihlâwm laiin hausa duhthusam erawh thenawmte tan harsatna a ni fo.

Rethei lâwmna hian chhungkua a suih fin a, hausa duhthusam erawhin chhungkua a tikhi thin. Rethei lâwmnain kohhran a hnaihtir a, hausa duhthusam erawhin a hlat si.

Sunday, October 9, 2016

Tu nge ka nih?



Mahni inhriat chian tluka pawimawh hi mimal nunah a awm kher awm lo e. Midang hriat chian te, kan tihtur hriat chian te, kan hna hriat chian te, kan zirlai hriat chian te hi a pawimawh êm êm. Heng hian pawnlamah hmasawnna tam tak min pe thin. Mahni inhriat chianna chuan chhûngril lamah nghehna min pe thung.

Bible chuan “Pathian Fapa ringtu chuan mahniah hriatna a nei a ni,” (1 Johana 5:10) a ti.

“Nangmah i inhriatna kha khawvêl tâna i tih theih ropui ber a ni.” (Ramana Maharshi) Tanpui ngai pui thin a, thil pawimawh leh ropui angin a lang thin. Mahse, khawvel tana kan tih theih ropui ber chu mahni inhriat chian hi a ni. Kan nihna aia liana lan te, kan nih aia te riaua inhriatna te hi khawvel tan thil hlauhawm tak a ni fo.

“Midang hre chiangtu chu mi fing a ni; mahni in hre chiangtu chu tihvâr (enlightened) a ni.” (Lao Tzu) Thenkhat chuan midang chanchin kan chhui a, kan hre thei a, thil kalphung pawh kan man chak viau thin. Kan mitin mi kan teh fo. Finna dik chu mahni inhriat chian hi a ni. Chutah chuan khawvel tana ênna a awm.

“Keimah ka inhriat aiin ka lianin ka tha zâwk a ni. Thil tha tam tak keimahah a awm tih ka lo hre lo.” (Walt Whitman, Leaves of Grass) Nêp bik riau leh thil ropui ti thei loa inngaih hi awl tak a ni. Engmah ni lo anga kan inngaihna hian hniam takah min dah thin. Kan chhûngah hian thil ropui tih theihna tam tak a awm a, mite neih loh thil tha tam tak a awm. Heng thil hai chhuak tur hian mahni inhriat chian a, kan inzir ngun fo a tûl.

“Mahni inhmuh chhuahna hi huaina tialhtu tui thurûk chu a ni.” (Grace Lichtenstein) Kan hlauhna hi hneh tur chuan mi huaisen ka ni tih kan inhriat hmasak phawt a ngai. Tu mah hi dawizep rêng kan lo awm lo. Kan duhna tak tak kan la lantir loh vang mai a ni. Pathian min siam dan te, nu pum chhunga min din dan te; ropui tak, hlauhawm tak leh mak taka siam (Sam 139:14) kan nih dan leh finna tinrenga thuam kan nihzia te ngaihtuah hian mihring hi a huaisen êm êm a ni. Hlauhna tibo turin keimahnia huaisenna inphum hi haichhuak thin ang u.

Watch your thoughts; they become words.
Watch your words; they become actions.
Watch your actions; they become habits.
Watch your habits; they become character.
Watch your character; they become your destiny.
- Lao Tsu


 
Design by Free WordPress Themes | Re-arranged by Lei hringnun