Si... Si lo...

Heti ang mi hi awm ta se...

1. Zei si, hur si lo.
2. Ril si, mûk si lo.
3. Fel si, chîmlîm si lo.
4. Hausa si, chapo si lo.
5. Hmêl tha si, lerh si lo.
6. Inren si, uikawm si lo.
7. Zau si, zuamawm si lo.
8. Rilru chak si, inla si lo.
9. Duhawm si, hir-ha si lo.
10. Uluk peih si, khirh si lo.
11. Harhvâng si, ninhlei si lo.
12. Chîk peih si, ninawm si lo.
13. Thil hre si, mi rêl ngai si lo.
14. Taima si, midang phût ngai si lo.

Nupui/pasal/fate atân kan duh awm si, phû kan inti âwm bawk si lo!

Read more »

Mizo tawng thenkhat

Mizo tawng hi a har kan ti thin a, a dik a ni. A ziah dân thu-ah phei chuan ziah dik thlap hi harsa tak a ni. Ama’rawhchu, fimkhur takin ziak ta ila tuna kan ziah dik loh tam tak hi chu a ziah dik theih ngeiin a rinawm. Thiam leh thiam lovin kan hman sual langsâr zual deuh deuh 3 lek ka’n târlang ve ang e.

1. Thih chhan: Mitthi kan neih rêng rêngin YMA board-ah ‘Thih chhan’ tiin kan ziak ṭhin. Hei hi a dik hlel deuh. ‘Thih chhan’ chuan lukhâwng leh nghawng lian tham deuh a nei ṭhin. Kha thihna kha a ṭha zâwng emaw ṭha lo zâwng emaw chhan nei a ni tihna a nih ber mai chu. Isua rawn thih chhan chu keini misualte chhandama kan awm theihnâ’n a ni. Chuvangin ‘thih chhan’ tia ziak lovin ‘Thihna chhan’ tia ziah zâwk tûr a ni. Thihna chhan kan tih chuan natna emaw, accident emaw, eng emaw thil dang vanga thi a ni tihna a ni.

2. Ka sikul luh lai: He thu pawh hi mi tam takin an sawi/ziak sual fo. ‘Ka sikul luh lai,’ ‘Ka college kal lai’ te kan ti a, a dik lo. Sikul/College kha kan ta a ni lo va, chuvangin ‘Sikul ka luh lai,’ emaw ‘College ka kal lai’ tia ziah/sawi zâwk tûr a ni.

3. Nân: ‘Nân’ tih hi hmân aṭanga hman ṭhin, dik nia kan ngaih a ni. Amaherawhchu, kan ziahdân erawh a dik lo fo. ‘Nân’ tia ziak lovin –nâ’n (suffix+short) tia ziah zâwk tûr niawm tak a ni. A chhan chu ‘na atân’ tih lâk tawi a nih hmêl si a. Entirnâ’n: “Chakna ka lo neih theih nân harsatna hmunah...” tih aiin “Chakna ka lo neih theihnâ’n harsatna hmunah...” tih zâwk ni se. A kaih tawi lohvin ziak/sawi dâwn ta ila “Chakna ka lo neih theihna atân harsatna hmunah...” tiin ka ziak/sawi leh tho âwm si a.

Read more »

Hmêlthatna Thurûk

“Ngai teh, i mawi e, ka hmangaih, ngai teh i mawi e;
Thuro an iang e, i mitten, i hmai khuhna phênah chuan.
I sam chu kêl rual, Gilead tlâng panga bawk ang a ni.
I hate chu berampui rual hmul meh hlim,
Bual zawh hlim ang chu a ni.
I hmuiten an iang e, Sâpsen zai,
I biangten pawmgranet phel an iang e.
I nghâwngin a iang e, Davida kulh bîng sâng.
I hnute pahnih hian a ang, no pahnih,
Sazain phîr a neih, lilî par zînga tlâte chu.
Ni nêma, hlim a her bo hma loh chuan
Ka kal nang e, murra tlâng leh
Beraw mual lamah chuanin.
I mawi zo ngei e, ka hmangaih chu,
Nangmahah demawm a awm lo ve.”
-Bible

Ni e, a mawi a ni, a nalh a ni, a hmeltha a ni, a duhawm êm êm a, sawiselbo a ni ngawt mai. Tu chu maw? A chunga kan chhiar tâk khi mawle. Eng vang ngawt chuan? A hmangaih miau avangin.

Shakespear chuan hmêlthatna chu a thlîrtu mitah a awm a lo ti daih tawh a, a dik viau mai e. Chu bâk pawh chu a la awm a, a ril ber leh a bulpui ber chu hei hi a ni. Hmêltha tam tak an awm, hmai tlâng that vângte, ngo vângte pawh hian eng emaw chen chu a that ve theih viau mai. Mahse hmêlthatna thurûk, ril ber chu thinlung, nungchang leh mizia-ah hian a awm daih!

Hmai tlâng tha fel vîng vêng, a hmui pawh zohniar kaihluih ang hiam, hmuhnawm thama Siamtu kutchhuak, thianpa Siama’n Pâri a sepui thlîr vawng vawng tluk hiala hmêl duhawm pawh a awm theih e. Mahse a hmêl tak lanna chu a Nungchang a ni a, a nungchang a mawi loh chuan hmaifang tha viau mah se a hmêltha tluantling tlat lo. VDP Khuang nih leh darfêng mit fûkna ni chung chuan hmêlthat a har fu ang. Hnung lam atanga mite sawi sep nih leh aw thâm nalh apiang leh thu thlum nazawng ‘Amen’ thei zêl tân chuan hmêlthatna hi lei mai tûr avâng viau ang e. Tha emaw an intih lai khân an confi. sual dêr thei nia.

Saw chu a va hmêltha teh reng êm! MAHSE... ‘Mahse’ tih a tel tawh rêng rêng hi chuan khawvêl hi a buai zo vek thin. A hmêlthatna kha a nunin a thaichhia a, a ngona leh a fai serna kha a nun thimin a pawlh bâl thin. I hmêl leh i pian nalhna chauh i chhuang a nih chuan midang paw’n i hmêl leh i nalhna chauh kha an duh a, i nun tak tak kha an duh lo tih hria ang che. Nangmah pawh i inten chuan midang bum thlûk chu tum duh ting suh, i nun rimchhia an hnim hnaih hunah an tlân bosan leh tho tho ang che.

Nun chhûngril thatna nei si lo, pâwnlam landâna ‘puak’ ti ve si, lo buaipui viautu chu a buaipuia nên khân an danglam tak tak chuang lo. Natna thuhmun vei leh nihna thuhmun chelhtute an ni. Kawng lehlamah chuan chutiang mi chu an inkawp rem duh phian, an hmêlchhiat ve ve avangin! Hmêlthain an duh lova hmêlchhia bawk an thlan mai loh nâkah. Nuam ti takin lêng vêl thin mah se, an Nu leh Pa erawh chu lungngai chal dawmin an kun ngawih ngawih si a ni. Chutiang khawpa nu leh pa rilru tihahtu, hmêlchhe bawk si han nih chu khawvêl vawi khat lo pian ve manah a vanduai thlâk teh e.

Dârthlalangah uluk zetin inen la, lungawi loh avanga kal tau nghawng nghawng pawh ni la, kîr leh teh. Va inen chiang leh la, i hmai leh i pian ringawt ni lovin i nun kha uluk takin han thlîr vang vang zâwk teh. I nundân kha a that a, nungchang mawi i neih phawt chuan hlim rawh, nasa takin lâwm rawh, nang bâka hmêltha an awm chuang lo. Mi tam takin tha ti lo che mah sela, i nun thlîr chunga tha titu che kha midang zawng aia hmêltha a ni ve tho asin. I hmêl kha a zavai a ni lova i nun kha a pawimawh dân a lian zawk daih.

A pahnihnaah chuan hmangaihna avangin mi hi an lo hmêltha thin. Misual leh mi tlâktlai lo ber pawh ni se, mi’n a hmangaih miau chuan ama tân chuan ani tluka hmêltha he khawvêlah hian an awm thei chuang lo. Hei erawh kan sawifiah thiam phâk bâk a ni, miril, mifing, mithiamte hrilhfiah atâna dah mai chi pawh a ni lo. A thûk êm a, pâwnlâng deuha lang siin a ril ngun a ni. Chuvangin he hmêlthatna hi chuan mi eng ang nge tih a thlir lova tha a ti tawp mai a ni.

He khawvêl zaupui maiah hian hmêl ringawt pawh a sang a sang, a sing a sing, a nuai... a, a tam lutuk tlat. Hmêltha pawh an tam, chhe fe fe phei chu an tam zâwk daih ang. Mahse kan thlîrna tarmit i thlâk ang u. Hmêl atang ringawt chuan tehfuh a har tihte chu kan hriat theuh kha! Mi nungchang atangin thlîr ila hmêltha dik tak leh hmêlchhe dik tak kan hmufiah thei ang. He hmêlthatna thurûk, ril leh ualau tak si hi mi tam takin kan thlîr khûm fo thin. Enga pawh chu lo ni se, mi zawng zawng hian hmêlthat kan duh vek. Hmêlthat i duh tak tak a nih chuan i Nun kha fimkhur phawt mai teh.

Read more »

Hmeichhe thenkhat han nêpzia hi!!!

‘Nêp’ tih tawngkam hrim hrim hi a dawngtu tân chuan a lawmawm lêm loh viau maithei. “Hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo” tih tawngkam te pawh hmeichheho chuan an helh ve viau tak kha maw le!

1. Hmeichhe pakhat chuan a bialpa hnênah a facebook password a hrilh a, a bialpa chuan a account chu a tihbuaisak vêl! Engmah a sawi ngam lo nia, “A la siam tha leh mai ang” a ti vêl! Heti ang mi hi an tam nia, dawih hlawm chuan!
2. Hmeichhe pakhat chu a bialpa-in a facebook account a deactivate tîr vêl! A rûkin account thar a siam a, hming lem a hmang a, a thlalâk pawh a dah ngam lo vêl!
3. Hmeichhe pakhat chu nuthlawi a ni a, facebook-a a bialpa thlalâk/status rêng rêng comment/like a pe ngam lo vêl! A bialpa-in ‘ti suh’ a tih vangin! “Enga ti nge chutia a tih?” tia ka zawh chuan “Min zahpui a niang” a ti mai a, lungawi takin a awm ve tawp!
4. Hmeichhe pakhat chuan ngaihzawng a nei ve a. A duh thlu ngang nge ni, a bialpa chuan pawisa te a dîl thin a, ani lah sawrkar hnathawk, hlawh nei a lo ni bawk nên, a pe leh mai thin. A awmdân atangin a bialpa chuan a hmangaih tak tak lo tih a hriat a, a sum leh pai chiah a duh tih a hriat hliah hliah. Mahse, ka thiannu chuan zuk then ngam tlat lo va!
5. Hmeichhe pakhat chu a bialpa-in a phone a kawlsak vêl! In la sitiric tiah tiah! Eng tin mah zuk sawisêl ngam lo va!

‘Zalênna’ tih awmzia hi hmeichhe thenkhat chuan an hrethiam miah lo. Ka thiante pawh chu “In nun hi a hrehawm âwm mang e, hlauthâwng rêng rêngin hun in hmang chu a ni âwm si a” ka ti ve vawng vawng thin. A ngaihna tak pawh ka hre lo, inneih hma hawt atangin bawih tlukah an insiam a ni ngawt alâwm le! ‘Hmangaihna’ an tih te hi heti ang hi em ni dâwn? Ka hrethiam ta hauh lo, sipai bo ka bâng! Kei chuan ‘nêp’ the the hi ka tia!

Read more »

Zawhna ?

John Simone chuan “The key to wisdom is knowing all the right questions” a ti. Finna bul chu zawhna dik tak hriat fiah hi a ni ti ila a dik ber awm e. Zawhna hriat fiah loh avangin zirlai naupang leh competitive exam ṭhin mi tam takin chhânna an pe sual fo rêng a ni. Chu chuan an nun kal zêl tùrah hlet a chhuah ve châwk ṭhin.

Zawhna nangmah i inzawh ang zêl kha i nun kal chho dân tùr chu a ni. Nangmah kha zawhna i inzawh tlêm chuan chhânna pawh i hmu tlêm ngei ang. Zawhna ṭha leh tam zâwk i inzawh chuan chhânna ṭha leh ṭangkai i hmuh belh zêl ang.

Mi ṭhenkhat chuan anmahni chungchangah ‘tiang hian zawhna an siam ṭhin “Eng vangin nge ka vanduai bîk êm êm?” “Enga ti nge hetiang dinhmunah hian ka din bîk?” Heti ang zawhna ṭha lo, mahni leh mahni kan inzawh rêng rêngin chhânna pawh a lungchhiat thlâk lam kan hmu a; mahni inkhawngaihna leh indahhniamna kan neih phah a, kan nun a chawhnuin nguina leh hnualna thlarauin min buan hneh fo ṭhin. Zawhna ṭha zâwk “He thil aṭang hian eng nge ka zir chhuah theih ang?” “Heta ṭang hian hmasâwnna tùr eng thil nge awm?” “He harsatna leh buaina hi hnehin eng tin nge ka tâl chhuah theih ang?” tihte hi kan inzâwt fo tùr a ni. A chhan chu hmasâwnna leh hmalam pan zêlna tùr atâna rahbi pawimawh tak a ni si a.

Zawhna ‘ṭha lo’ ni lovin zawhna ‘ṭha’ chauh inzawh nachang hria ang che. Ka lâwm e.

Read more »

Thinlung nuihza

Piang lo tùra mawi, Chûnnu-in min chawi;
Ram nuam ka fang lo, Chhîngmittui a ko.
Khawiah mawina chu? Khawiah hlimna chu?

Sakruang a mawi e, Ka dem hauh lo che;
Seih zùnah uaiin, Finna kalsanin,
Tlân bosan mah la, I thinlung mawina.

Mahse e, ka thian, Rilruah a lian;
Pâwn lam hlim siin, I seih mawi viauin,
Thinlung ngui si se, Dam i ni em le?

Nuih a zawngah chuan, Pâwn lam seih ai chuan;
Thinlung nuihza hi, Seih mawi ber a ni.
Pâwn lam tap mah se, Thinlung nui rawh se.

Read more »

Lirthei kan khalhin

Sawi ngai lova lum niâwm tak hi sawi nawn a ngai fo thin! A mawh lo ve, ram thang lai ni miau hek i. Lirthei kan enkawl dân, khalh dân, chuan dân leh chhuk dân chungchanga zirtùr (lesson) hi i zir tha leh teh ang u.

Documents kim leh valid. A hmasa berah chuan lirthei kan leiin documents kim leh valid kan nei thuai tùr a ni. Traffic police-in min check lo mah se, documents kim leh valid tel lova lirthei khalh chhuah hi dân palzùtna a ni. Traffic police avanga documents nei kan ni lo va, lirthei kan neihna tùra thil tûl a nih vang zâwkin documents fel thlap kan nei tùr a ni.

Lirthei khalh chhuah hmaa enfiah. Chhùn laia head light ON vê vû, 2 wheeler side stand tla chunga tlân vung vung, signal light phe zauh zauh chunga tlân ngîl pût pût te hi ka hmu fo mai. Khâwl thil a ni a, fel hlel a awm theih avangin tlân chhuah hmaa enfel hmasak zet hi a finthlâk hle.

Engine off suh. Thenkhat lirthei nei ve hi chu neih zawng zawng bâkah pûk chawpa lei an tih hi kan ang âwm mang e. Kawng chhuk tlân hlek se, engine an off nghâl thuai thin. Hmân deuh pawh khân New Secretariat Complex-ah engine off avangin accident-ah an thih phah tawh kha. Tûnlai car chhuak thar phei chu power hmang deuh vek a ni tawh a, engine off chunga lirthei khalh hi chêtsualna kotlânga dinna a ni.

Lawmthu sawi dân. In pass emaw, hmêl hriat hmuh avanga horn hmeh rîk hi thil zahthlâk a ni. Lawmthu sawi nân chuan lu bûk/nuih zauh emaw, tawngkaa sawi mai hi a mawi ber. Lawmthu sawi nâna hman tùrin horn hi an siam lo.

Road sign ngaih pawimawh. Road sign hrang hrang a awm a, kan ngai pawimawh tùr a ni. Speed limit-te pawh hi a awm ve ngei a, mahse kan hmang tangkai lo hle. Delhi-a Punjabi taxi driver pakhat chu Taj Mahal kal tùrin miin an hmang a. A tlân chak vak lo va, a passenger pakhat chuan “I tlân chak ve deuh thei lo’m ni?” a ti a. Ani (driver) chuan speed limit intâr chu a kâwk ringawt a. A passenger chuan “Midang pawhin min tlân pêl zut zut tho alawm” a ti a. Driver chuan “Midang chu midang an ni a, kei chuan he ram (India) hi ka hmangaih a, dânin speed limit a siam chu ka zâwm mai tùr a ni,” tiin a chhâng. Keini pawhin kan ram hi kan hmangaih a nih chuan kan ram dân hi kan zâwm ve tùr a ni dâwn lo’m ni?

Helmet khum. 2 wheeler kan khalha helmet kan khum thin hi eng dang vang ni lovin kan ‘himna’ tùr a nih vang a ni. India ram khawpui thenkhatah chuan a hnung zâwka chuang pawh helmet an khumtîr thin. Hei hian himna an ngaih pawimawhzia a tilang chiang hle. Traffic lam thuvawn ‘Your safety, our concern’ tihte hian kan himna an duhzia a tilang a, mi man ringawt châka duty an ni lo tih a hriat theih âwm e.

Signal light leh thil dang. Kan pênna tùr hmun kan thlen hma metre 10 emaw a aia hlaa kan la awm laiin signal light kan ti êng thin tùr a ni. Kan pênna tùr hmun thlen dâwn têpa tih ên a, kawi thut te hi tih eih loh tùr. Thenkhat chuan mi kan pass dâwnin ‘min tlân pêl rawh’ tihna ni fahmiang, dinglam signal light kan ti phe leh tut tut thin. Signal light kan tihphêtna lamah khân keimahni kan tlân dâwn tihna a ni zâwk si a, vei lamah kan tlân ang lawi bawk si! Tin, khawpui chhûngah rêng rêng zânah head light ‘high’-in tlân phal a ni lo a, ‘low’ vekin dah tùr. Midang nêna kan inpelh dâwnin light down nachâng kan hre tùr a ni.

Tu nge zah tùr? Chho tlân rêng rêng zaha ken hmasak thin tùr. Main road-a tlân hi kawng pêng atanga rawn lût tùr aiin an lal zâwk zêl bawk. Tlân hmasak inchuh a, inhnawh vak vak te hi thil zahthlâk a ni. I bula mi kha kian la, zah takin tlân hmasaktîr la, chutichuan i tlânna tùr kawng a thâwl hawk mai ang.

Khawiah nge overtake tùr? Khawpui kawng a ni emaw khaw kâr kawng a ni emaw one way ‘lane khat’ kawng a nih phawt chuan overtake phal a ni lo. Mizoramah erawh overtake hi ‘tùr’ emaw ti kan kat nuk ta. Traffic a jam-in 2 wheeler te pawh an ding ve mai tùr a ni a, lirthei dang kâra lo inzeh ve chhên hi a lehkha thiam lo hna lutuk. Tlân pelh duh avanga horn hmeh rîk phei chu inzah lohna a ni a. Ram changkângah phei chuan thinrimah an la hial thin.

Kawngpui hi mipuite ta a ni. Thenkhat chuan road tax kan pêk avangin kawngpui hi kan ta bîk emaw tiin mihring kea kal te hi kan ngai pawimawh lo fo. Dik tak chuan kawngpui hi mipui, kea kal te ta a ni mah zâwk asin. Sawrkar pawh hian mipui kea kalna tùr hi a ngai pawimawh hmasa ngei ngei tùr a ni. Kea kal te an pawimawh hmasa ber a, chumi zawhah lirtheia kal te.

Driver mawhphurhna. Private, Taxi leh bus driver/conductor-te mawhphurhna hi a sâng hle a. An passenger-te hrisêlna leh himna an ngai pawimawh thin tùr a ni. First Aid-te hi a mawi atân chauha dah lovin a tùl huna hman tlâk ni tùrin an enfel thin tùr a ni. Tin, an passenger-te dropping zone/stand-ah chauh an chhuktîr thin ang. Driver-ten an passenger-te an control tùr a ni a, traffic jam avanga duh duhna hmuna an chhuktîr ngawt thin hi a dik lo. An chhuktîr dâwn a nih pawhin lirthei dang lo tlân a awm em, a him tâwk em tih an enpui hmasa zet tùr a ni.

Dropping zone leh stand. Mipui chanvo sawi tel ve ta ila. Thenkhat chuan lirthei kan chuanin dropping zone/stand ni lo, kan duhna leh remchânna hmun apiangah chhuk kan tum mai thin. Hei hi thil dik lo leh him lo tak a ni a, chêtsual palh hlauhawm tak a ni. Dropping zone/stand-a chhuk mai hi a finthlâk hle.

Khawiah nge kawng kân tùr? Mizoramah chuan zebra crossing-te hi a awm mumal si lo va, duhna hmun hmunah kawng kan kân leh ngawt mai thin. A theih hrâm chuan traffic police awmna bul hnai pan hrâm hrâm a tha. Tihpalh thil thu-ah lirtheiin min su ta se, kan thiam loh liau liauah pawh lirthei khalhtu khân thiam loh a chang dâwn tho tho si a.

Rawtna. Khawpui tâwt leh chêp taka chêng kan ni tih hi theihnghilh lo ila. Sikulpuikawn atanga tennis court thleng (via Peter Street) sâwn one way-in kal phei sela, Treasury traffic point atanga sikulpuikawn thleng hi kawng chung lamah one way bawkin kal phei leh bawk sela. Tin, Sikulpuikawn atanga Mission Vengthlang chhuk thlâkna short-cut hi a te-in a chêp êm êm a, mihring kea kal tân a him tâwk lo va, chuvangin LMV tlântîr lovin 2 wheeler chauh tlântîr ni sela. Mizofed atanga Vanapa hall hnuai, Temple zuk pawh thlâkna pawh hi 2 wheeler chauh tlân phal ni se. Vaivakawn atanga Bazar Bûngkâwn pan chhohna (via Dawrpui Vengthar) pawh hi a tein mihring kea kal an tam si a, 2 wheeler chauh kal phal ni se. Bazar lam atanga lirthei rawn tlân, Zodin traffic point-a kual thin hi tihtâwp ni bawk se. Khawpui kawng a te-in a chêp si a, a theih chen chenah one way-a tlântîr dân ngaihtuah hrâm hrâm a tha. A lo kual deuh a nih pawhin kan hêl tang tang mai a niang chu. Chu chu kan vaia that tlânna tùr a ni si a.

Read more »